Na ekranie głównym nowej Mazdy CX-5 zobaczyłem, że do celu mam tylko 3 godz. 15 min. Trudno było mi uwierzyć w to, że z warszawskich Bielan tak szybko uda mi się dostać nad brzeg morza. W zasadzie to nad brzeg Zatoki Gdańskiej. Moje wyjazdy nad Bałtyk to zazwyczaj okolice Łeby albo Kołobrzegu. Tym razem wybrałem inny kierunek i szybko przekonałem się, że był to strzał w dziesiątkę.

Ten zakątek nie wszystkim przypadnie jednak do gustu. Trzeba nastawić się tam na długie spacery i dużo świętego spokoju. Miejscami można poczuć się jak w totalnej dziczy, a przecież tuż obok rozciągają się granice Trójmiasta. Na szczęście naturalną barierą jest Wisła, przez którą przeprawa między Sobieszewem a Mikoszewem odbywa się promem. To wielu zniechęca i sprawia, że choć do centrum Gdańska jest niespełna 25 km, to bez problemu można znaleźć miejsca do błogiego leniuchowania w ciszy. No, chyba że morze szumi – ale to nie hałas, lecz piękna muzyka natury.

Dlaczego Mikoszewo?

Jantar, Stegna, Krynica Morska to popularne miejscowości nad Zatoką Gdańską. Odnoszę wrażenie, że Mikoszewo, choć położone przy tej samej drodze co reszta, nie jest tak popularne. Dlatego mój wybór padł właśnie na to miejsce jako „bazę”. Dojazd z drogi S7 to kilkanaście kilometrów i niecały kwadrans. Myślę, że tym, co odstrasza w Mikoszewie, jest fakt, że miejscowość od plaży dzieli ok. 2 km. W dwie strony to już 4 km, więc całkiem niekrótki spacer. Taki pas wydm porośniętych lasem działa jak naturalny filtr. Z jednej strony zatrzymuje odgłosy cywilizacji, a z drugiej – odsiewa tych, którym nie chce się tak długo spacerować.
Efekt był taki, że nawet podczas popularnej majówki, która w 2026 roku raczyła nas iście letnią pogodą, na plaży nie było zbyt wielu osób. Większość z tych, którzy pokonali ten dystans, skupiona była na poszukiwaniu bursztynów. Obrazek dość zabawny, bo wśród „śmieci” wyrzuconych przez morze siedzieli ludzie wpatrzeni w ziemię. Szukali nawet najmniejszych bryłek, które zbierali do niewielkich pojemniczków.

Gdzie te foki?

Pierwszego dnia wybrałem się na spacer wzdłuż ujścia Wisły. W promieniach zachodzącego słońca zobaczyłem niewielki statek wycieczkowy. Okazało się, że była to ostatnia tego dnia wyprawa w okolice wyspy, na której regularnie wylegują się foki. Kolejnego dnia od samego rana rozpocząłem poszukiwania miejsca na któryś z popołudniowych rejsów. Według opinii w sieci najlepsze recenzje zbiera firma „Grom”.
Udało mi się zarezerwować miejsce na godzinę 16:00. Kapitan Konrad, gdy zobaczył teleobiektyw przypięty do mojego aparatu, zaproponował mi miejsce na samym przodzie pontonu. To był strzał w dziesiątkę! Gdy dotarliśmy w pobliże wyspy, mogłem bez problemu operować aparatem. Ponton, choć pokaźnych rozmiarów, cały czas pracował na fali, więc kadrowanie nie było proste. Turyści podpływają na ok. 200–300 m od fok, żeby ich nie płoszyć, dlatego warto zabrać ze sobą lornetkę lub „długie” szkło. Trzeba też pamiętać, że mknie się po wodach Wisły z dość sporą prędkością, a kapitan wykonuje różne manewry. Jest to bezpieczne, pod warunkiem że trzyma się mocno uchwytu przed sobą. Siedząc w kamizelce ratunkowej z aparatem w dłoniach, musiałem się mocno nagimnastykować, by jednocześnie trzymać pion i czerpać frajdę z wodnego szaleństwa.

Gigantyczny przekop

17 września 2022 roku miało miejsce uroczyste otwarcie przekopu Mierzei Wiślanej. Połączono w ten sposób Zalew Wiślany z Bałtykiem. Takie konstrukcje robią wrażenie, zwłaszcza gdy spojrzy się na liczby. Przekop ma ok. 1300 m długości, a śluza – 200 m. Polecam wejść leśną ścieżką na szczyt jednego ze wzgórz nad przekopem. Dopiero z tej perspektywy widać, jak ogromne ilości ziemi zostały usunięte. Powstała z nich wyspa o obwodzie blisko 5 km! Jest ona zamknięta dla turystów, ponieważ stanowi miejsce lęgowe dla ptaków.
Choć widziałem przekop już wcześniej, dopiero teraz znalazłem czas na niespieszny spacer po całym terenie. Obejrzałem z bliska konstrukcje dwóch obrotowych mostów oraz miejsce, w którym stykają się wody Zalewu Wiślanego i Zatoki Gdańskiej – co wyraźnie widać po różnicy w kolorze tafli.

PARKING

Święty spokój

Najwięcej czasu spędziłem, spacerując po plaży między Mikoszewem a Jantarem. W jedną stronę szedłem brzegiem, a wracałem leśnymi drogami. Między wysokimi wydmami skrywają się tam piękne mokradła. To miejsce urzekło mnie ciszą. Wystarczyło odejść 100 m od głównej drogi prowadzącej do wejścia na plażę nr 90, żeby delektować się niezmąconą naturą.
Ja odpocząłem na piasku, a Mazda CX-5 na parkingu. Tylko na przekop pojechałem na czterech kółkach. Poza tym zrobiłem w trzy dni ponad 50 tys. kroków i nasyciłem oczy pięknymi widokami w ogromnej liczbie.

…i na koniec. Czy rzeczywiście da się dojechać z Warszawy do Mikoszewa w 3 godz. 15 minut? Być może – w środku tygodnia i bladym świtem. Mnie droga zajęła dobre 4 godz. 30 minut, ale umilała mi ją ulubiona muzyka z głośników Mazdy, więc nie zamierzam narzekać.

W centralnej i północno-wschodniej Polsce rok 2026 rozpoczął się iście zimowo. Od wielu lat nie było tak długiej, mroźnej i śnieżnej zimy. Media co i rusz obiegały informacje o jeziorach pokrytych grubą taflą lodu, które od dekad nie zamarzały, oraz o termometrach wskazujących ekstremalnie niskie temperatury. Takiej „prawdziwej zimy” doświadczyłem na Suwalszczyźnie, gdzie udałem się Mazdą CX-60.

Kiedy tylko zaczął się marzec i mróz odpuścił, bardzo liczyłem na to, że topniejący śnieg zasili doliny Narwi i Biebrzy, tworząc widowiskowe rozlewiska. Moje zaskoczenie było jednak ogromne, gdy okazało się, że wody jest nadzwyczaj mało, a na niektórych odcinkach rzek rozlewisk nie ma prawie wcale. Zmiany klimatu i postępująca z każdym rokiem susza są tu widoczne gołym okiem.

Mimo to ruszyłem ponownie na wschód, by spróbować uchwycić na zdjęciach przedwiośnie – ten ulotny czas, którego coraz rzadziej możemy w Polsce doświadczyć w jego pełnej formie. Przedwiośnie to czas na rozdrożu: poranki bywają jeszcze lodowato zimne, ale w południe można już cieszyć się słońcem i pierwszą, przyjemną aurą budzącej się przyrody. Jak wygląda ten moment na wschodzie Polski? Pojechałem przekonać się o tym Mazdą CX-60. Posłuchajcie…

Oczekiwanie

Gdybym miał znaleźć synonim dla przedwiośnia na bazie obserwacji poczynionych na wschodzie Polski, użyłbym słowa: oczekiwanie. Czeka zarówno natura, jak i rolnicy czy gospodarze. Marcowe, południowe słońce bywa złudne. Przyroda czeka, aż zrobi się naprawdę ciepło, a poranne przymrozki odejdą w niepamięć. Wszystko zdaje się trwać w napięciu.

Ludzie, skuszeni pierwszymi promieniami, ruszają do prac w ogrodach. W ruch idą grabie, miotły i sekatory – trzeba przygotować się na kolejny sezon. Rolnicy niepewnie spoglądają na pola, gdzie pracy jest mnóstwo, ale wiedzą doskonale, że ziemia jest jeszcze zbyt mokra, by wjeżdżać w nią traktorem. Trzeba cierpliwości.

Przemierzając Mazdą CX-60 podlaskie drogi, niemal z każdej strony dostrzegałem to wielkie wyczekiwanie. Wszyscy wypatrują ciepłych podmuchów wiatru, pierwszych bocianów w gniazdach, zapachu świeżo skoszonej trawy czy widoku kwiatów zalewających łąki. W marcu pejzaż jest jeszcze pozornie „martwy”. Nie do końca jednak, bo na niebie panuje już spory ruch…

Klucze do wiosny

Od zarania dziejów pojawiające się na niebie klucze gęsi zwiastują przełom. W 2026 roku apogeum przelotu stad nad Biebrzą przypadło na połowę marca. To dość wcześnie – jeszcze piętnaście lat temu ten spektakl obserwowałem dopiero na początku kwietnia. Miałem sporo szczęścia, trafiając nad rzekę w samym szczycie migracji.

W dolnym basenie Biebrzy, na odcinku od Wizny do Radziłowa, nocowały tysiące ptaków. Kiedy słońce pojawia się nad rozlewiskami, rozpoczyna się niezwykłe przedstawienie. Całe stada podrywają się do lotu i ruszają na okoliczne pola. Dzieje się to niemal automatycznie – jakby ktoś nacisnął magiczny guzik i startował kolejne grupy. Początkowo ruszają chaotycznie, robiąc niesamowity rejwach, ale gdy tylko wzbiją się wyżej, formują kształtny klucz i znikają hen, nad polami. Obserwowałem to z brzegu rzeki w Brzostowie. Stałem tam dobre pół godziny, niczym zahipnotyzowany patrząc, jak tysiące gęsi rozpoczynają swój dzień. Gdy wróciłem tam tydzień później o wschodzie słońca, nie zastałem już nic poza ciszą i pustką ziejącą z przepastnych rozlewisk.

W dolnym biegu Biebrzy wody było sporo. Jednak im dalej w górę rzeki, tym częściej płynęła ona jedynie w swoim korycie. To widok niespotykany o tej porze roku, kiedy brzegi powinny być zalane. Choć zima była śnieżna, sucha ziemia i bagna błyskawicznie wchłonęły wilgoć. Widać wyraźnie, że mimo mrozów, opady były jedynie kroplą w morzu potrzeb.

Poszukiwania

Przedwiośnie to wymagająca pora na Podlasiu. Świetnie odnajdują się tu fotografowie przyrody, ale ci, którzy szukają typowo turystycznych atrakcji, mogą poczuć niedosyt – wiele miejsc startuje dopiero z majówką. Przyroda też potrafi stawiać twarde granice.

Przekonałem się o tym w Kopytkowie. Od dawna chciałem przejść szlakiem do Uroczyska Nowy Świat właśnie teraz, gdy nie ma jeszcze liści (i komarów!). To tylko trzy kilometry przez bagno. Gdy jest sucho, przejście nie stanowi problemu. Teraz jednak, mimo wysokich kaloszy, po pięciuset metrach musiałem zrezygnować. Kiedyś bagno mało nie „wyrwało mnie z butów”, więc tym razem wolałem nie ryzykować.

Pojechałem dalej na północ. Zaparkowałem Mazdę CX-60 przy kładce w Szuszalewie i ruszyłem przez bagna aż do promu na rzece. Aby przeprawić się na drugi brzeg, trzeba tam użyć siły własnych mięśni i przeciągnąć prom za pomocą łańcucha. Proste i bardzo satysfakcjonujące doświadczenie.

Zostałem w dolinie Biebrzy i udałem się do wsi Mścichy. Ku mojemu zaskoczeniu droga do wieży na Białym Grądzie była praktycznie w całości przejezdna. Choć dzięki wyższemu zawieszeniu i napędowi 4×4 moja Mazda CX-60 poradziłaby sobie z dojazdem do samego końca, wolałem zatrzymać się wcześniej. Resztę drogi pokonałem pieszo, co pozwoliło mi w ciszy obserwować ptaki wodne, które powoli zaczynały szykować się do lęgów.

Wyjątkowe spotkanie na koniec

Ostatni poranek mojej podróży spędziłem w terenie. Wstałem chwilę przed piątą, więc gdy pierwsze promienie słońca zaczęły zalewać dolinę Biebrzy, byłem już kawałek za Brzostowem. Nagle, z niewielkiej kępy drzew między asfaltem a wsią, wyszły trzy łosie. Dumnie wędrowały wprost ku słońcu. Stałem i fotografowałem tę scenę, całkowicie zauroczony tym, co widzę.

Jaki to piękny symbol. Natura powoli wraca do siebie, w niedostępne, dzikie ostępy. Wraz z nadejściem wiosny łosie przestaną zapuszczać się poza dolinę w poszukiwaniu pożywienia. Nadchodzą poranki, kiedy nie dojrzy się ich już tak łatwo poza ich matecznikiem w sercu Biebrzańskiego Parku Narodowego. Tam, chronione zarówno prawem, jak i samą naturą, w spokoju doczekają kolejnej jesieni i zimy.

Być może kiedyś jeszcze się spotkamy, gdzieś wśród tych bezkresnych, wschodnich przestrzeni…

W niewielkiej wsi Zagwiździe, w sercu województwa opolskiego, moja droga przecięła się z niecodzienną tabliczką. Informowała, że przede mną znajduje się czakram. Ten intrygujący temat pochłonął mnie bez reszty, a po powrocie do domu postanowiłem zgłębić go na poważnie. Ku mojemu wielkiemu zdumieniu odkryłem, że takich „miejsc mocy” jest w Polsce znacznie więcej. Znam je doskonale, choć w zupełnie innym kontekście: Wawel w Krakowie, Jasna Góra w Częstochowie czy Święty Krzyż w Górach Świętokrzyskich. Za eksplorację tych tajemnic można nawet zdobyć Odznakę Krajoznawczą PTTK „Poznaj miejsca mocy w Polsce”, nad którą pieczę sprawuje Oddział Wojskowy PTTK w Chełmie. To wszystko spowija woal tajemnicy, starożytnych legend i niewyjaśnionych historii. Postanowiłem wyruszyć w podróż, by odwiedzić kilka z najbardziej popularnych i jednocześnie najbardziej tajemniczych miejsc w północnej Polsce. Tak oto moja Mazda MX-5 zawiozła mnie do kamiennych kręgów…

Miejsca Mocy

Trudno o ścisłą definicję „miejsca mocy”. Z naukowego punktu widzenia można spojrzeć na ten temat jak na fragment żywcem wyjęty z dziecięcych bajek. Kiedy jednak spojrzy się na niego z dystansu, trudno nie zauważyć pewnych zależności.

W zamierzchłych czasach o miejscu wzniesienia budowli czy gromadzenia się ludzi nie decydował przypadek. Dzisiaj świątynie czy domy mieszkalne budujemy tam, gdzie pozwala na to prawo do gruntu. Sięgając do źródeł historycznych najstarszych budowli na terenie Polski, bardzo często można odnaleźć informacje, że dany szczyt góry czy wzniesienia był wykorzystywany jako miejsce kultu jeszcze w czasach przedchrześcijańskich. Stąd nieprzypadkowe ma być ulokowanie klasztoru na Jasnej Górze w Częstochowie czy kościoła na Świętym Krzyżu. Takich lokalnych legend jest bez liku. Przekazywane z pokolenia na pokolenie, z czasem urosły do rangi miejsc wyjątkowych. Z perspektywy lat trudno się dziwić, że prości, niepiśmienni i nieznający nauki ludzie, którzy na obrzeżach swojej wsi odkrywali geometryczne budowle z kamieni, uznawali je za coś wyjątkowego. Niestety, wiele z takich miejsc, zwłaszcza położonych blisko siedzib ludzkich, stało się łatwym źródłem budulca. Kamienie wykorzystywano do budowy dróg czy domów.

Miejscowe legendy mają w sobie ziarno prawdy. Ludzie od zarania dziejów starają się wytłumaczyć wszystko, co dzieje się dookoła nich. Kiedy coś wykracza poza możliwości nauki i rozumu, do gry wkracza „wiara”, która często przypisuje danemu miejscu pierwiastek wyjątkowości.

Czy w „miejscach mocy” zachodzą niecodzienne zjawiska?

Wiele osób twierdzi, że tak. Na krakowskim Wawelu o ścianę, za którą podobno znajduje się czakram, ocierali się ludzie przybywający z najdalszych zakątków świata. Kiedy odwiedziłem kamienne kręgi w okolicach Grzybnicy, spotkałem tam tajemniczą kobietę ubraną w długą czarną suknię, która ewidentnie przyjechała tam nie z pobudek turystycznych. Ukradkiem usłyszałem, jak rozmawia ze spacerującą z nią kobietą o „mocy”, którą wyczuwa.

Czy warto odwiedzać „miejsca mocy”?

Czy odwiedzanie „miejsc mocy” ma sens, jeśli nie wierzy się w ich niecodzienne właściwości? Oczywiście! Jestem najlepszym tego przykładem. Fascynuje mnie ten temat wyłącznie ze względów historycznych i turystycznych.

Odwiedzając kamienne kręgi, czułem się jak na lekcji historii. Nie jest ona jednak typowa, ponieważ nie posiadamy żadnych źródeł pisanych o tych miejscach. Cała wiedza, którą mamy, pochodzi dosłownie z ziemi. Jej odkrywaniem przez kilka dekad zajmowały się zespoły archeologów. Badali oni te stanowiska i na bazie znalezionych przedmiotów, ułożenia ciał w grobach czy ułożenia kamiennych konstrukcji, „czytali” karty tych odległych historii. W przypadku większości odwiedzonych przeze mnie miejsc, musimy cofnąć się w czasie do początków naszej ery. W jej pierwszych wiekach nastąpiła duża wędrówka ludów ze Skandynawii i wiele pozostałości na Pomorzu pochodzi właśnie z tego okresu. Nie będę wchodził tutaj w historyczne dysputy, bo temat jest bardzo złożony i gęsto opatrzony słowem „prawdopodobnie”. Nikt bowiem nie jest w stanie podać dokładnych dat, ani potwierdzić na 100%, że to, co „czytamy” z ziemi, ma pokrycie w tym, jak rzeczywiście było. Dla mnie ten stan rzeczy stanowi o jej największej wartości. Pojechałem tam przecież tropić tajemnice…

Kierunek północ

Lista „miejsc mocy” przygotowana przez Oddział Wojskowy PTTK w Chełmie liczy 89 pozycji. Przeglądając ją, zdałem sobie sprawę, że w wielu z tych miejsc już byłem, bo znajdują się w centrach miast lub są popularnymi atrakcjami turystycznymi. Ja jednak chciałem zetknąć się z prawdziwymi tajemnicami.
Wyłuskałem więc z listy kamienne kręgi położone w północnej części Polski. Z radością stwierdziłem, że mogę połączyć ich odwiedzenie z wycieczką po Borach Tucholskich i Kaszubach. Gdzie dokładnie dotarłem i czy wszystkie te miejsca warto zobaczyć?

Kamienne kręgi w Odrach

To najbardziej znana atrakcja z kamiennymi kręgami w Polsce. Wraz z jej popularnością rozwinęła się również oferta muzealna, ponieważ jest to jedyne tego typu miejsce, które posiada niewielką wystawę. Znajduje się ona we wsi Odry, kilka kilometrów od samych kręgów. Zanim dotrze się do leśnego rezerwatu, w którym się znajdują, warto zobaczyć zgromadzone na wystawie przedmioty wydobyte w tej okolicy. Przedstawiono tam również rys historyczny i zrekonstruowano m.in. dawne sposoby pochówku.
Z muzeum do kręgów prowadzi dobrze oznakowana droga – początkowo asfaltowa, potem leśna. Po niespełna pięciu minutach dojeżdża się do bramy rezerwatu. Fakt, że kamienne kręgi w Odrach znajdują się na odgrodzonym terenie, wyróżnia je na tle innych. Wymusza to wizytę w godzinach otwarcia oraz zakup biletu wstępu.
Początkowo oznakowana ścieżka prowadzi przez niczym niewyróżniający się sosnowy las. Po chwili pojawiają się otwarte przestrzenie, których granice wyznaczają kamienne kręgi. Jedne są większe, inne mniejsze. Nie wszystkie z nich położone są w lesie. Wychodząc na otwartą przestrzeń, można dostrzec sporo pokaźnych rozmiarów głazów wbitych pionowo w ziemię. Oglądanie tych geometrycznych kręgów z perspektywy płaskiego terenu jest trudne, ale na szczęście w Odrach postawiono platformę widokową, z której roztacza się widok na rozległą polanę. Łącznie jest tam 10 kamiennych kręgów i 29 kurhanów. Przejście całej ścieżki w spokojnym tempie zajmuje około 45 minut.

Kamienne kręgi w Leśnie

W moim subiektywnym rankingu „kamiennych kręgów” te, położone na obrzeżach wsi Leśno, zajmują drugie miejsce. To cmentarzysko kurhanowe z I-II wieku naszej ery, gdzie odkryto liczne groby, w tym kurhany z kolistymi obramowaniami z kamieni. Przedmioty znalezione podczas prac archeologicznych trafiły między innymi do muzeum w Chojnicach.
Miejsce to zrobiło na mnie duże wrażenie, ponieważ kamienne kręgi i kurhany pojawiały się niespodziewanie przed oczami. Ogromne wrażenie zrobił też widok z lotu ptaka. Kamera drona pozwoliła mi dostrzec kamienne kręgi o różnych średnicach. Spokojne przejście całej ścieżki zajmuje około 30 minut.

Kamienne kręgi w Węsiorach

Po Odrach to Węsiory są drugim najpopularniejszym miejscem z kamiennymi kręgami. Bliskość innych kaszubskich atrakcji sprawia, że latem jest to chętnie odwiedzane miejsce. Jako jedyne z tego typu miejsc, które odwiedziłem, ma płatny parking, z którego wyrusza się na ścieżkę prowadzącą do kręgów.
Miejsce to poznałem już kilka lat temu i przyznam, że obecnie nie wywołało we mnie wielkiego zachwytu. Mam wrażenie – o ile to w ogóle możliwe w przypadku takiej leśnej atrakcji – że mocno podupadło. Klimat tajemniczości pozostał, jednak po Odrach i Leśnie, Węsiory nie zrobiły na mnie już tak dużego wrażenia. Pochowano tu Gotów i Gepidów na przełomie I i III wieku naszej ery. Poza kamiennymi kręgami znajduje się tu także 16 kurhanów. Przejście całej ścieżki zajmuje około 45 minut.

Kamienne kręgi w Grzybnicy

To dawne cmentarzysko z kamiennymi kręgami i kurhanami znajduje się w okolicach Koszalina. Powstało na przełomie I i III wieku naszej ery. Największy z kręgów ma średnicę 36 metrów i został pierwotnie wytyczony przez 33 głazy, z których do naszych czasów przetrwało 20.
W pobliżu kręgów znajdują się również dwa kurhany, a także charakterystyczne bruki, czyli koliste i trójkątne przestrzenie wyłożone kamieniami. Cmentarzysko otoczone jest bujnymi lasami i położone z dala od cywilizacji.
Na mnie największe wrażenie zrobiły tam nie same kamienne kręgi, ale rozsiane po lesie kurhany i bruki. Teren do zwiedzania nie jest duży; na zobaczenie wszystkich ciekawych punktów wystarczy przeznaczyć około 30 minut.

Cmentarzysko w Borkowie

Na koniec zostawiłem przysłowiową wisienkę na torcie. Jest nią cmentarzysko megalityczne w okolicach Borkowa – jedyne zachowane w Polsce miejsce tego typu, gdzie można zobaczyć grobowiec komorowy typu korytarzowego. Nazywa się go dolmenem. Naukowcy szacują, że cmentarzysko powstało w okresie neolitu, około 5000 lat przed naszą erą.
Opis brzmi intrygująco? Muszę być szczery: wiem, że dla wielu osób ten dolmen będzie jedynie zbiorowiskiem kamieni w lesie. W górskich warunkach można by nawet nie zwrócić na niego uwagi. Co innego jednak w lasach Pomorza Zachodniego. Taka konstrukcja datowana na okres neolitu jest prawdziwym ewenementem, zwłaszcza gdy zastanowimy się, w jaki sposób, bez narzędzi i maszyn, ludzie zdołali ułożyć coś tak monumentalnego. Dolmen składa się z 12 kamiennych bloków, które nakryto czterema głazami. Poza nim odkryto w tym miejscu również trzy prostokątne grobowce bezkomorowe.
Nie ukrywam, że to miejsce polecam głównie tym, którzy doceniają nieoczywiste atrakcje. Położenie Borkowa poza popularnymi szlakami turystycznymi sprawia, że zagląda tam niewielu turystów. Mnie jednak to miejsce zachwyciło. Przyznam, że przeszedł mnie dreszcz na myśl, że w tym miejscu ludzie wznieśli taki grobowiec kilka tysięcy lat temu.

Na tropie tajemnic

Wyruszając w trasę do „miejsc mocy”, warto nastawić się na to, że w każdym z nich przyda się wyobraźnia. Zwłaszcza przy kamiennych kręgach i cmentarzyskach będzie ona wręcz niezbędna, aby nie pozostać jedynie na płaszczyźnie tego, co widzialne i namacalne.
Spacerując po tych miejscach, próbowałem sobie wyobrazić, jak wyglądało życie tych ludzi. Czy pogrzeb był jakąś szczególną ceremonią? Pytań może zrodzić się wiele, a odpowiedzi będzie niewiele. I to właśnie w całej tej przygodzie jest dla mnie najbardziej fascynujące – kontakt z prawdziwymi tajemnicami. Mamy przecież przed oczami dowód, że ktoś w tym miejscu był…

Ta przygoda nie doszłaby do skutku, gdyby nie czerwcowa porażka. Wtedy przejechałem na rowerze pięć tras w pięciu puszczach na północnym wschodzie Polski. Pomysł ten miał mieć również rozwinięcie w postaci trasy kajakowej, co jednak się nie udało. Plany pokrzyżowała mi pogoda, a całą organizację utrudniała logistyka takiego spływu. Nie porzuciłem jednak tego pomysłu. Wyciągnąłem wnioski i doszedłem do przekonania, że moje marzenia wcale nie są z kosmosu. Co więcej, można je nawet zmieścić w bagażniku Mazdy CX-60! W pierwszym tygodniu września ponownie ruszyłem w kierunku Suwalszczyzny. Tym razem miałem ze sobą dmuchany kajak, który okazał się przepustką do realizacji mojego marzenia.

5 minut do przygody

300 sekund, czyli 5 minut bez pośpiechu, zajęło mi napompowanie kajaka. Długo rozważałem jego zakup, ale ostatecznie zdecydowałem się na wypożyczenie z popularnej sieci sklepów sportowych. Koszt na pięć dni wyniósł 300 zł. Uznałem, że nie mając doświadczenia ani pewności, czy taka forma aktywności mi się spodoba, wolę nie ryzykować zakupu własnego sprzętu. Cała procedura wypożyczenia trwała kilka minut i załatwiłem ją przez internet. Do sklepu pojechałem tylko po to, by odebrać kajak przed wyjazdem. Wybrałem największą z możliwych opcji, czyli model dla dwóch osób dorosłych i ewentualnie jednego dziecka. W praktyce płynęła w nim tylko jedna osoba, więc miejsca było pod dostatkiem.
Procedura rozkładania i nadmuchiwania kajaka jest bardzo intuicyjna. Obejrzałem w sieci kilka filmów, więc kiedy dotarłem na pomost nad Czarną Hańczą, gdzie pierwszy raz zwodowałem kajak, znałem już sekwencję ruchów. Tak naprawdę kluczowa jest kolejność pompowania poszczególnych sekcji, ale to zależy od modelu. W moim przypadku najpierw pompowałem dno, potem boki, a na końcu siedziska. Pompka, którą dostałem w zestawie, działała bardzo sprawnie i już po 5 minutach mogłem ruszać na szlak. Przy wypożyczeniu otrzymałem również dwa wiosła. Niestety, nie było opcji wypożyczenia kamizelki ratunkowej, co uważam za duży błąd. Ten problem rozwiązałem, pożyczając ją w jednej z miejscowych stanic wodnych.

Dlaczego dmuchany kajak?

We wstępie wspomniałem o wnioskach, które wyciągnąłem z porażki podczas mojej poprzedniej podróży. Najważniejszy z nich był taki, że spływ klasycznym kajakiem trzeba zaplanować z góry na określoną długość. Trasa jest uzależniona od miejsc, do których firma wypożyczająca kajaki jest w stanie dojechać po ich odbiór. To można przeżyć, ale na pogodę nikt nie ma wpływu. Na tym właśnie poległem. W dniu, w którym planowałem spływ, rozpętała się nawałnica trwająca kilka godzin. Nie było mowy o bezpiecznej wycieczce i musiałem zrezygnować. Czy nie dało się skrócić trasy? Niestety nie, bo trudno namówić wypożyczalnię na transport kajaka na trasę trwającą zaledwie godzinę.
W tym wszystkim jest jeszcze jedna istotna kwestia: ja lubię kontakt z naturą o wschodzie i zachodzie słońca, czyli w tych porach dnia, kiedy złote światło zalewa wszystko dookoła. Nie planując kilkudniowego spływu, można zapomnieć o takich przeżyciach na wodzie, ponieważ wypożyczalnie chcą zwrotu sprzętu przed wieczorem, a start zazwyczaj odbywa się w późnych godzinach porannych. Wiedziałem więc, z jakimi wyzwaniami muszę się zmierzyć, i kiedy zestawiłem je z opcją zabrania ze sobą dmuchanego kajaka, mogłem skreślać z listy jedną przeszkodę po drugiej.
W bagażniku Mazdy CX-60, pozornie, zabrałem tylko kajak i wiosła. Tak naprawdę wiozłem ze sobą przepustkę do przygody w miejscach, do których nie mógłbym się dostać w inny sposób. Zrozumiałem to już na etapie planowania, bo przecież skoro miałem do dyspozycji pięć dni, nie musiałem skupiać się tylko na Czarnej Hańczy czy Rospudzie. Suwalszczyzna to przecież kraina jezior! Są te znane, jak Wigry czy Hańcza, ale nie brakuje też nieznanych, jak Jezioro Kamedulskie czy Jezioro Pobondzie. Rysując w głowie plan tego wyjazdu, wiedziałem, że czeka na mnie mnóstwo przygód, a tylko od mojej chęci zależało, na ile z nich skorzystam. Mając w bagażniku kajak, stałem się całkowicie wolny i niezależny.
Całkowicie wolny? To uproszczenie, bo przecież nie wszędzie da się taki kajak zwodować. Ja celowo wybierałem miejsca, do których mogłem dojechać samochodem. To, moim zdaniem, idealne rozwiązanie. Istniała oczywiście możliwość przeniesienia kajaka na plecach, ponieważ w wersji bez powietrza mieści się on w dużym plecaku. Waży około 18 kg, co jest sporą wagą, ale ostatecznie da się z nim powędrować tam, gdzie nie da się dojechać autem. Ja z takiej opcji nie korzystałem, bo miałem do dyspozycji całą masę pomostów i plaż, gdzie parkowałem Mazdę tuż obok. Inaczej jest w przypadku rzek, bo tam dojazd często jest mocno utrudniony i trzeba wydostać się z kajakiem na plecach do miejsca, w którym stoi samochód.

Minusy

Wolność, niezależność i łatwość planowania to jedna strona medalu. Dmuchany kajak nie jest jednak rozwiązaniem idealnym i ma swoje minusy, które najbardziej uwidaczniają się na rzekach. Można co prawda zaplanować spływ z punktu A do B, ale jak rozwiązać logistykę z samochodem, który pozostaje w miejscu startu? To niestety zmuszało mnie do szukania „ładnych” fragmentów rzek i pływania nimi najpierw pod prąd, a później z prądem. Przyznam, że wymaga to sporo siły, a gdy na rzece jest większy ruch, może być to kłopotliwe. Nie wybierałem jednak długich odcinków. Łatwość przejechania autem z miejsca na miejsce sprawia, że w ciągu jednego dnia można zrobić kilka krótszych wycieczek.
Brzmi prosto, ale i tu jest pewien haczyk. Kajak po wyjęciu z wody jest mokry. Niby schnie w mgnieniu oka, ale żeby wysuszyć go naprawdę dobrze, potrzeba sporo czasu. Kończyło się to więc zwijaniem mokrego sprzętu. Dopiero ostatniego dnia, przygotowując go do zwrotu, musiałem całkowicie go wysuszyć, ponieważ jest to jeden z warunków, który zwalnia z dodatkowej opłaty serwisowej. Proste? I tak, i nie, bo co, gdyby padało i nie miałbym go gdzie wysuszyć? Takie rzeczy warto wziąć pod uwagę.
Kolejny, chyba najważniejszy minus, dotyczy samego pływania. Kajak, choć duży, nie jest tak stabilny jak te klasyczne, wykonane z tworzyw sztucznych. Początkowo trzeba nauczyć się wsiadania, manewrowania i wysiadania. Wydaje się to podobne do pływania klasycznym kajakiem, jednak różnice tkwią w szczegółach. Z moich obserwacji wynika, że dmuchany kajak, który miałem, był dużo szybszy niż te, którymi pływałem dotychczas po rzekach czy jeziorach. Przez to jest jednak bardziej wywrotny, a gdy pojawia się fala, trzeba się do niej odpowiednio ustawić. Przy omijaniu przeszkód na rzekach również trzeba nabrać wprawy, pamiętając o tym, że grozi nam nie tylko wywrotka, ale także przebicie kajaka.
Przebicie i co dalej? Tu do gry wchodzi kwestia wypożyczalni. Z tego zrozumiałem w przypadku poważnego zniszczenia, którego nie da się naprawić za pomocą standardowej łatki trzeba zwrócić całą wartość kajaka. Każda wypożyczalnia ma swoje zasady, ale warto je dokładnie sprawdzić przed wyjazdem.

Plusy

W podróżowaniu najbardziej cenię sobie wolność. To ja chcę decydować, dokąd jadę, ile czasu poświęcam na zwiedzanie, co jem i gdzie śpię. Mając mobilny kajak, który mogę napompować w dowolnym miejscu (oczywiście z poszanowaniem przepisów prawa), czuję się jak przysłowiowa ryba w wodzie. Z wielką radością jeździłem po Suwalszczyźnie i z perspektywy wody oglądałem kolejne jeziora, które do tej pory były dostępne dla mnie wyłącznie z brzegu. Przyznam, że to właśnie zamknięte akweny urzekły mnie dużo bardziej niż rzeki.
Mając kajak w bagażniku, można do ostatniej chwili zostawić decyzję o tym, gdzie się popłynie. Nie ma też pośpiechu z powrotem. To jest moim zdaniem największy plus. Po niektórych jeziorach pływałem przez kwadrans, a na innych delektowałem się ciszą przez dobrą godzinę.

Bezcenne wspomnienia

Trudno mi ocenić, czy kwestię opłaty za wypożyczenie umieścić w plusach czy minusach. Cena 60 zł za dzień wydaje się nie być wygórowana, zwłaszcza że standardowe ceny jednodniowych spływów kajakowych oscylują bliżej 100 zł za dwuosobowy kajak, w zależności od regionu. Trzeba jednak spojrzeć na to szerzej: gdybym planował weekendowy spływ Rospudą, pewnie zdecydowałbym się na tradycyjne rozwiązanie z wypożyczalnią, która zapewnia całą logistykę.
Odkładając na bok kwestie finansowe, warto zwrócić uwagę na to, co moim zdaniem najważniejsze, czyli na wspomnienia. A te są bezcenne! Trudno bowiem porównać z czymkolwiek chwile spędzone na tafli wody, gdy nie słychać niczego poza szumem drzew. Celowo nie wymieniam tutaj dokładnych nazw jezior, po których pływałem, ponieważ chciałbym, aby ten wpis był uniwersalny, a nie tylko związany z Suwalszczyzną. Podobnie można przecież pływać na Kaszubach, Pojezierzu Drawskim czy po rzekach na Dolnym Śląsku. Samochody takie jak Mazda CX-60 idealnie nadają się do tego typu aktywności. Pojemny bagażnik bez problemu pomieści wszystko, co niezbędne, a wyższe zawieszenie i napęd 4×4 ułatwiają dotarcie do miejsc nad rzekami i jeziorami.

Pierwszy raz wśród Wzgórz Dylewskich znalazłem się w maju 2022 r. Ugoszczony w pięciogwiazdkowym Hotelu SPA Dr Irena Eris wyjeżdżałem z myślą, że chcę wrócić w to miejsce. Czułem, że nie zobaczyłem wszystkiego. Poprzedni tekst z pobytu w tym miejscu zatytułowałem Luksus natury. Tym razem postanowiłem zmienić podejście i skorzystać z tego, co oferuje okolica, jeśli chodzi o wycieczkę rowerową. Mazdę CX-30, na dachu której przywiozłem rower, zostawiłem w cieniu drzew na parkingu i na dwóch kółkach ruszyłem na szlak.

W górę i dół

Za plecami miałem zabudowania stajni, która mieści się obok hotelu, a przed moimi oczami falowały szargane wiatrem buki. Pogoda tego dnia była bardzo dynamiczna – od lekkiego deszczu, przez żar z nieba, aż po burzę, która rozpętała się kilka minut po powrocie do hotelu. Czułem, że się zbliża i dlatego skróciłem trasę. O tym będzie później.

Pierwsze metry to był dość stromy podjazd. Ścieżka prowadząca z hotelu do szlaku rowerowego dookoła Góry Dylewskiej raczej nie jest uczęszczana. Dla mnie to lepiej, bo już od samego początku mogłem podziwiać dziką przyrodę i sprawdzać możliwości gravela, który w takim terenie nie miał lekko. Z perspektywy całej trasy, na której pokonałem ok. 30 km, to właśnie ten pierwszy odcinek od hotelu do Jeziora Francuskiego zrobił na mnie największe wrażenie.

Co tam zobaczyłem? Przede wszystkim piękny las. Taki jak z obrazów czy opisów dzikich puszcz. Magii tej scenerii dodawał fakt, że chwilę wcześniej padał deszcz, więc w lesie było przyjemnie wilgotno. Krople wody spadały z koron drzew na ziemię. Drzewa cicho nuciły swoje melodie. Na szczycie Góry Dylewskiej zatrzymałem się przy głazach narzutowych. Ustawiono je w tym miejscu, żeby uświadomić turystom, z jak odległych stron przywędrowały razem z lodowcem. Mają różne kolory i kształty, a na każdym z nich umieszczona jest tabliczka z nazwą i krajem pochodzenia. Sporo tam „przybyszów” ze Szwecji i Norwegii.

Jeziorko Francuskie jest tak samo piękne jak niedostępne. Teren dookoła to rezerwat przyrody, więc taflę wody otoczoną mokradłami można podziwiać tylko z daleka, i to na dodatek spomiędzy drzew. Kiedy dotarłem nad jego brzeg, wreszcie zobaczyłem oznakowany szlak rowerowy. Ma on formę pętli, więc mogłem jechać zarówno w prawo, jak i w lewo. Rzuciłem monetą, bo nie mogłem się zdecydować. Los wskazał, że mam jechać w prawo. Nawierzchnia w tym miejscu z leśnej drogi zmieniła się w asfalt. W dodatku po dość wymagającym podjeździe teraz czekał mnie długi zjazd. Rozpędziłem się tam ponad 40 km/h. Do przewidzenia było, że po takiej nagrodzie w formie zjazdu będzie mnie czekał podjazd. I tak było cały czas: w górę i w dół.

Szlak dookoła Góry Dylewskiej

Szlak rowerowy dookoła Góry Dylewskiej zrobił na mnie największe wrażenie dzięki różnorodności dróg, widoków i atrakcji. Od wąskich leśnych ścieżynek aż po fragmenty drogi wojewódzkiej. Z jednej strony bujne lasy, a z drugiej otwarte przestrzenie z morenowym pejzażem. Atrakcji też było sporo: pałac w Klonowskich, most kolejowy w Glaznotach, Zaczarowane Jeziorko, cmentarz ewangelicki w Zajączkach. Generalnie na tym szlaku nie ma mowy o nudzie. Zmiany następują dość szybko, a odległości między atrakcjami nie są duże. Podjazdów jest dość sporo, więc trzeba nastawić się na wysiłek.

Jeśli chodzi o oznakowanie, to bywa z tym różnie. Są miejsca, w których widoczne są nowe tabliczki, ale na kilku skrzyżowaniach musiałem posiłkować się nawigacją GPS, bo nie wiedziałem, w którą stronę jechać. Przejezdność też nie wszędzie jest idealna. Po asfaltowych drogach jedzie się bez problemu. W lasach raczej też drogi są dobrze utrzymane. Gorzej robi się na otwartych przestrzeniach. Tam co prawda zarys trasy widać, ale w kilku miejscach droga jest bardzo zarośnięta. Nie byłoby to dużym problemem, gdyby nie fakt, że na tych drogach często można natrafić na wystające kamienie. Kiedy ich nie widać i wpadnie się na nie kołem, można nie tylko zaliczyć wywrotkę, ale też przebić oponę. A tego żaden rowerzysta nie lubi.

Dużym plusem szlaku jest opcja własnych modyfikacji. Cała pętla ma ok. 40 km. Można jednak dowolnie go skrócić lub wydłużyć. Sieć dróg i innych tras w okolicy jest naprawdę duża. Ja podjąłem decyzję o powrocie do hotelu na widok zbierających się burzowych chmur. Byłem akurat w dogodnym miejscu, gdzie szlak opuścił las i dalej wiódł drogą między Pietrzwałdem a Wysoką Wsią. Skręciłem w prawo i po kwadransie, już z pokoju, obserwowałem spływające z dachu strugi deszczu.

Szlak nie jest trudny technicznie. Pokonałem trasę na gravelu, ale myślę, że na niektóre odcinki optymalnym rozwiązaniem byłby amortyzowany rower górski. Trasa jest dość wymagająca kondycyjnie, więc planując pokonanie jej z dziećmi, warto zmodyfikować długość i wybrać krótszy wariant. Wyzwaniem jest również to, że poza Pietrzwałdem nie ma po drodze sklepów czy restauracji, więc wodę i prowiant na drogę trzeba zabrać ze sobą.

Wyjątkowe smaki

Moja wizyta w Hotelu SPA Dr Irena Eris Wzgórza Dylewskie podobnie jak w przypadku podróży w Beskid Niski związana była z przygotowaniami do wyjątkowego projektu „Dr Irena Eris Tasty Stories”. Dzięki niemu już od 2017 r. goście hotelu uczestniczący w tym wyjątkowym weekendzie mogą poznać nie tylko lokalne smaki, ale także samych artystów i rzemieślników tworzących w regionie i czerpiących z niego inspiracje. W każdej z edycji zaproszeni są uznani szefowie kuchni, którzy czarują smakami, sięgając do lokalnych produktów i tradycji kulinarnych regionu. Dwóch z nich miałem przyjemność poznać osobiście w trakcie kolacji w hotelu. To Patryk Dziamski i Wojciech Bartczak, obaj z Poznania. Opowiadali bardzo ciekawe historie ze swoich kulinarnych podróży, a także wspominali czas spędzony tego dnia na łódce na wodach pobliskiego jeziora Dąbrowa Wielka, jednego z trzech w tej okolicy. Zajrzałem na malowniczą plażę w Leszczu, z której wypływali na ryby, gdzie odkryłem kolejne piękne miejsce w okolicy. I temu ma służyć projekt „Tasty stories”  – opowiada o ludziach i miejscach, a wizyty w Hotelach SPA Dr Irena Eris stają się jeszcze ciekawsze.

Na poszukiwanie przedsionka końca świata wyruszyłem tym razem na północ Polski. Dokładnie nad Zalew Wiślany. Podróżowałem po historycznych krainach: Warmii, Prusach Dolnych i północnym Powiślu. Jadąc tam, nie miałem pojęcia, jak cudowne miejsca zobaczę. Znany był mi tylko Frombork, który jakiś czas temu odwiedziłem, podążając śladami Mikołaja Kopernika. Teraz plan był zgoła inny. Wybierając się w ten zakątek Polski, chciałem dojechać do Ujścia nieopodal Nowej Pasłęki, odwiedzić Braniewo i Tolmicko, znaleźć się w najniżej położonym punkcie Polski, zobaczyć przekop Mierzei Wiślanej i Krynicę Morską. Czy warto tam zajrzeć?

Podróż rozpocząłem od krótkiej wizyty w Braniewie. To najstarsze miasto Warmii i zarazem jej pierwsza stolica. Położone jest nad rzeką Pasłęką, która stanowiła naturalną granicę między Prusami a Warmią. Przez wieki było to miasto portowe, które połączenie z Zalewem Wiślanym miało właśnie dzięki 7-kilometrowemu odcinkowi rzeki Pasłęki. Takie położenie zapewniało mu ochronę przed sztormami, ale również przed atakiem nieprzyjaciela od strony wody. W miejscu historycznego portu utworzona została przystań żeglarska, przy której mogą zatrzymywać się małe jednostki pływające.
Obecnie Braniewo to miasto o dość przygnębiającym klimacie. Zatrzymałem się tam, żeby zobaczyć trzy bardzo stare zabytki. Przy okazji rzuciłem okiem na centrum i niestety nie ujęło mnie ono w żaden sposób. Pierwsze kroki z parkingu skierowałem do wieży bramnej dawnego zamku biskupiego. Jest to najstarszy murowany budynek (a raczej pozostałości po nim) na Warmii, który pochodzi z XIII w. Tuż obok wznosi się monumentalna bazylika św. Katarzyny. Góruje nad nią 63-metrowa wieża. Po przeciwnej stronie ulicy odnalazłem Collegium Hosianum. W zabudowaniach dawnej uczelni jezuickiej mieści się obecnie Muzeum Ziemi Braniewskiej. Niestety w środku tygodnia było zamknięte, ale z informacji na stronie internetowej wynika, że bez problemu można zwiedzać je w weekend. Pozostało mi więc obejście budynku dookoła i po drodze mogłem zobaczyć zabytkową wieżę Kleszą. Wybudowaną ją w XIV w. w narożu dawnego Starego Miasta.

Z Braniewa pojechałem na koniec drogi – do Ujścia. Założyłem, że chcę dojechać tak daleko, jak to tylko będzie możliwe, i ku mojemu zdziwieniu zaparkowałem tuż obok ujścia Pasłęki do Zalewu Wiślanego. Ujście znajduje się w Ujściu, czyli niewielkiej osadzie na zachód od Nowej Pasłęki. Droga do Ujścia prowadzi po betonowych płytach i jest bardzo wąska. Na końcu znajduje się przystań rybacka, gdzie przycumowane są kurty. Jest też miejsce, żeby zawrócić, bo po drodze byłoby to bardzo trudne.
Rzeka Pasłęka ma swoje źródła nieopodal wsi Miodówko na Pojezierzu Olsztyńskim. Jakieś 90% jej długości stanowiło zachodnią granicę Warmii. Fakt ten zaznaczony jest przy moście w Nowej Pasłęce. Warto przejechać tam na drugą stronę rzeki. Nieopodal budynku straży granicznej znajduje się niewielkie molo, z którego można spojrzeć na zatokę. Prowadzi do niego nikła ścieżka, której trzeba szukać na lewo od bramy wjazdowej do straży.
Wycieczkę do Ujścia i Nowej Pasłęki polecam jedynie koneserom. Nie ma tam nic szczególnego, więc jeśli ktoś nie jest zainteresowany dojechaniem do przedsionka końca świata, to może śmiało pominąć ten fragment trasy i z Braniewa może jechać prosto do Fromborka.

Główne atrakcje Fromborka ulokowane są na Wzgórzu Katedralnym. Odwiedziłem Muzeum Mikołaja Kopernika oraz wszedłem na taras widokowy na wieży Radziejowskiego. W jej dolnej części znajduje się planetarium. Wchodząc spiralnymi schodami na górę, warto zatrzymać się przy wahadle Foucaulta. Prezentowane jest tam proste doświadczenie, które unaocznia nam ruch obrotowy Ziemi. Przy wejściu wystarczy zapamiętać, w jakim fragmencie koła przesuwa się wahadło, a następnie po zejściu można zaobserwować jego przesunięcie. Na wieży zazwyczaj spędza się dłuższą chwilę, ponieważ widok jest imponujący. Panorama roztacza się na wszystkie strony świata. Najciekawsza część to oczywiście ta z bazyliką, w której pochowany jest Mikołaj Kopernik. Za rzędem zabytkowych budynków rozciąga się miasto z wieżą wodną i niewielkim portem.

Z Fromborka udałem się do Tolmicka. Głównym celem tego przystanku było zobaczenie kościoła św. Jakuba. Pochodzi on z XIV w. i reprezentuje styl gotycki w najlepszym wydaniu. Zajrzałem również do portu, w którym cumują liczne kutry, a w sezonie letnim również jachty. Jadąc dalej, celowo ominąłem Elbląg – który zasługuje na odrębny wpis – gdzie znajduje się unikatowy zabytek hydrotechniki, jakim jest Kanał Ostródzko-Elbląski.

Minąłem miasto i udałem się do Raczek Elbląskich. Już kilka kilometrów przed celem prowadziły mnie tablice informujące o tym, że zbliżam się do najniżej położonego punktu w Polsce. Było tak do 2022 r. Według Małego Rocznika Statystycznego Polski niżej o 40 cm znajduje się inny punkt, całkiem niedaleko Raczek Elbląskich. Z szacunku do dawnej największej depresji w Polsce zatrzymałem się na chwilę przy symbolicznej tablicy, która głosi, że stojący przy niej człowiek znajduje się 1,8 m p.p.m.
A chcąc odnaleźć najniżej położony punkt w Polsce, trzeba się udać do Marzęcina. Depresja, która tam występuje, to 2,2 m p.p.m. Dzięki Bogu oznaczono ją wieżą triangulacyjną, bo inaczej odnalezienie tego punktu wyglądałoby niczym szukanie igły w stogu siana. Punkt ten znajduje się bowiem pośrodku rozległych pól, płaskich niczym stół. Od strony Marzęcina w jego kierunku prowadzi najpierw betonowa droga, a tuż przed celem zmienia się w mocno dziurawą polną. Udało mi się dojechać do samej wieży, bo trafiłem na moment, kiedy pole dookoła było skoszone. Jestem przekonany, że po większych deszczach i przy wyższej trawie dojazd pod wieżę jest niemożliwy (chyba że traktorem). Nie chcąc ryzykować zakopania w błocie, można przejść pieszo od głównej drogi lub alternatywnie od skrętu z betonowych płyt w pole. W najdłuższym wariancie spacer zajmie ok. 15 min.

17 września 2022 r. z hukiem i fanfarami otwarto kanał przez Mierzeję Wiślaną. Ta inwestycja ma zarówno rzeszę zwolenników, jak i przeciwników. Jego budowa miała na celu skrócenie drogi dla żeglugi w kierunku Zatoki Gdańskiej i dalej Bałtyku. Pomysł ten nie był wcale niczym nowym. Już w 1577 r. król Stefan Batory wpadł na pomysł, żeby się przebić przez Mierzeję Wiślaną, by w ten sposób ominąć zbuntowany Gdańsk.
Do czasu budowy przekopu statki i jachty musiały korzystać albo z drogi przez rzekę Szkarpawę w kierunku Wisły, albo przez Cieśninę Piławską położoną na terytorium Rosji. Inwestycja pochłonęła aż 2 mld złotych. Postanowiłem zobaczyć i samemu się przekonać, jak wygląda.
Po obu stronach kanału znajdują się parkingi. Ja stanąłem za mostem w pobliżu punktu widokowego. Ciekawą część tej inwestycji stanowią dwa stalowe mosty obrotowe. Ważnym punktem jest także śluza, która uniemożliwia swobodne mieszanie się słonych wód z Zatoki Gdańskiej ze słodkimi wodami Zalewu Wiślanego. W miejscu wybudowania śluzy kanał zwęża się do 25 m szerokości. To właśnie ta wartość determinuje wielkość jednostek pływających, które mogą korzystać z przekopu. Czy to miejsce wywarło na mnie duże wrażenie? Zdecydowanie nie i dużo bardziej na moją wyobraźnie działa fakt, że wydano na to 2 mld zł.

Końcowym punktem trasy była Krynica Morska. Z jednej strony miasto oblane jest przez Zatokę Gdańską, a z drugiej przez Zalew Wiślany. Zastałem tam iście posezonowy krajobraz, który nie był dla mnie zaskoczeniem. Miasto zdawało się wymarłe. Na plaży od strony zatoki dojrzałem kilka osób. Na ulicach jednak nie widziałem nikogo, podobnie na przystani pasażerskiej od strony zalewu. Latem to miejsce tętni życiem, ponieważ wypływają stąd tramwaje wodne do Fromborka i Tolmicka. Teraz hulał wiatr, który złowieszczo świszczał w zamkniętym na cztery spusty wesołym miasteczku. Patrząc na odległy drugi brzeg zatoki, zakończyłem moją przygodę.

Odpowiadając na pytanie ze wstępu: Czy warto zajrzeć w te okolice? Zdecydowanie tak! Zaznaczam jednak wyraźnie, że jedynie przed sezonem wakacyjnym lub po nim. Te miejsca, rodem z końca świata, prezentują się bowiem najlepiej, gdy panuje w nich błoga cisza, a pustka dookoła jest tak gęsta, że można ją kroić nożem. Atrakcje przypadną do gustu prawdziwym koneserom turystyki, co chyba można wyczytać między wierszami mojego opisu. Zalew nie podaje nic na tacy. Trzeba po jego cuda sięgnąć samemu, choć nie jest to łatwa sztuka, bo łączy się ściśle z nauką cieszenia się z rzeczy małych, niepozornych i nieoczywistych. Za to lubię Zalew Wiślany najbardziej!

Na mapie Polski z trudem wskażę drugie miasto po Gdyni, które odwiedzam z tak wielką radością. Z 964 miast w naszym kraju to właśnie ta wyjątkowa jedna trzecia Trójmiasta działa na mnie jak magnes. Nie będę ukrywał, że w Gdyni jestem zakochany bez pamięci. Moje odczucia po mieszkaniu w niej przez 6 miesięcy były dość spójne z tym, co napisał Stefan Żeromski: „Tu czuję się spokojny i szczęśliwy”. Kocham Gdynię, raz do roku odwiedzam, ale za mieszkanie w niej jednak dziękuję, wolę wyżyny, brak sztormów i wiatrów porywających myśli z głowy.
Każdego roku w rankingach miast, w których żyje się najlepiej, Gdynia pojawia się w samej czołówce. Gdzie skrywa się fenomen tego miejsca? Do poszukiwania odpowiedzi na to pytanie pobudziła mnie książka Grzegorza Piątka „Gdynia obiecana. Miasto, modernizm, modernizacja 1920-1939”. Trafiła do mnie w dniu premiery i zabrałem ją w podróż z Suwałk na Hel. Zaplanowanym weekendowym przystankiem na tej trasie była oczywiście Gdynia. Zaczytywałam się w kolejnych rozdziałach książki i niemal na żywo oglądałem to, o czym napisał autor. A nakreślił historię tego miasta niezwykle zgrabnie i przystępnie. Nie jest to wcale łatwa sztuka. Mam na półce sporo literatury dotyczącej początków Gdyni, ale do tej pory brakowało takiej pozycji jak „Gdynia obiecana”. Zapraszam więc na spacer po mieście!

Od czego zacząć?
Rozpoczynając moją przygodę, przyjąłem proste założenie: Gdynia = miasto idealne. Postanowiłem sprawdzić, czy ta teza jest uzasadniona i czy nie ma w niej przesady. Już na początku można bowiem odnieść wrażenie, że coś w tym laurkowym obrazie miasta nie gra. Takie myśli nachodzą, kiedy stoi się w korku. Jest to jednak trochę za mało, żeby odjąć punkt, ponieważ zatory na drogach spowodowane są licznymi remontami prowadzonymi obecnie w centrum miasta, a także rozbudową obwodnicy. To zamknięte koło każdej aglomeracji, która mierzy się z potrzebą rozwoju i kroczącym tuż za nią problemem rozbudowy sieci komunikacyjnej. Nie analizuję tematu głębiej, bo nie jest moim zamierzeniem ocena tej sytuacji. Chcę jednak uczciwie zaznaczyć, że poza sobotnim i niedzielnym porankiem z premedytacją poruszałem się po mieście pieszo lub komunikacją miejską. Swoją drogą Gdynia jest jednym z 4 miast w Polsce, gdzie można się przejechać trolejbusem i trzeba to potraktować jako swego rodzaju atrakcję.

Chcąc obronić moją tezę, pierwsze kroki skierowałem do Muzeum Miasta Gdyni. Chciałem jeszcze raz spojrzeć na jej historię, która może nie jest zbyt długa, ale za to niezwykle barwna. W tym momencie mogą podnieść się głosy zdziwienia, ponieważ już w XI w. na Kępie Oksywskiej wzniesiono drewnianą kaplicę i późniejsza Gdynia zaczęła pojawiać się w dokumentach historycznych. Mnie interesuje jednak historia od 1920 r., czyli momentu przejęcia Gdyni i Pomorza przez generała Hallera. Prawa miejskie, nadane w 1926 r., pokazują, w jak ekspresowym tempie rozwijało się to miasto. Z niewielkiej wsi rybackiej przeszło metamorfozę i stało się tętniącą życiem aglomeracją. Tuż przed wybuchem II wojny światowej Gdynię zamieszkiwało około 127 tys. mieszkańców. Trudno więc nie zauważyć, że coś istotnego musiało się wydarzyć w tym miejscu na mapie Polski i odpowiedzi na pytanie, co to takiego, szukałem na muzealnych wystawach. Pierwsza stała ekspozycja, którą zobaczyłem, to „Gdynia – dzieło otwarte”. Największym jej atutem jest to, że pokazuje rozwój miasta w sposób wielowymiarowy. Był to proces dynamiczny i niespotkany, więc zamknięcie go w ramach muzealnej wystawy z pewnością było niełatwym zadaniem. Tym, co jej twórcom udało się najbardziej, nie jest przekazanie suchych faktów i dat, ale zbudowanie klimatu, w jakim żyli ludzie w okresie międzywojennym. W tej podróży w czasie pomagają liczne eksponaty i artefakty z przeszłości. W muzeum zobaczyłem jeszcze dwie bardzo ciekawe wystawy czasowe – jedną o porcie, a drugą o mieście oczami fotografa Henryka Poddębskiego. Naładowany wiedzą wyszedłem na ulice Gdyni, gdzie chciałem podziwiać jej architekturę i historię na żywo.
W tym miejscu mała dygresja muzealna. Tuż obok MMG znajduje się Muzeum Marynarki Wojennej, które z pewnością uzupełnia obraz rozwoju miasta, choć trzeba przyznać, że jego zwiedzanie najbardziej ucieszy miłośników tej tematyki. Kolejnym arcyważnym puzzlem w tej układance jest Muzeum Emigracji, które mieści się w budynku dawnego Dworca Morskiego. Jest ono oddalone od centrum miasta, ale warto się tam wybrać, bo przy okazji można zobaczyć również spory fragment gdyńskiego portu. Zwiedzałem Muzeum Emigracji już dwukrotnie i z ogromną przyjemnościom przechodziłem kolejny raz przez jego wystawę. Wraz ze zmieniającym się światem dookoła nas jej przekaz nabiera coraz to nowego znaczenia i spotkanie z tematem emigracji zdaje się ważnym elementem współczesnego świata.

Położyłem więc solidny fundament pod dalsze zwiedzanie. Jest on o tyle istotny, że po tym muzealnym tournée zupełnie inaczej patrzy się na miasto. A naprawdę jest co oglądać.

Żywa architektura
Co wyróżnia architekturę Gdyni na tle innych miast w Polsce? Moim zdaniem to, że budowle z okresu międzywojennego, które przetrwały do dzisiaj, wzniesiono w dość krótkim czasie i w bardzo jasno sprecyzowanym celu. Nie wchodząc w szczegóły, dla porównania można spojrzeć na Rynek Główny w Krakowie. W dzisiejszym wydaniu jest on efektem wielowiekowych przemian i transformacji. W Gdyni zderzamy się z historią, która ma niecałe 100 lat. To z jednej strony mało, a z drugiej na tyle dużo, żeby zauważyć różnicę. Tym, co zawsze najbardziej można wyczuć w Gdyni, to niezwykle intensywny plus miasta. Jego centrum w ciągu dnia tętni życiem. Sieć jednokierunkowych ulic, gęsta zabudowa i architektoniczny miszmasz potęgują to wrażenie. Niestety proces rozwoju tego miejsca został brutalnie zatrzymany przez wybuch II wojny światowej. Zniszczeniu uległ głównie port. Lata okupacji zmieniły miejski rytm życia, do którego trudno było wrócić w nowej rzeczywistości po 1945 r. W ten sposób staram się sam sobie wytłumaczyć Gdynię i choć nie jestem historykiem, to nawet jako totalny laik mogę zrozumieć to, że górnolotne idee i plany zostały nagle przerwane i zrewidowane w nowej rzeczywistości. Tu odsyłam do wystawy „Gdynia – dzieło otwarte”, która dość wnikliwie wyjaśnia ten temat.

Stoję na skrzyżowaniu ulic 10 Lutego i Władysława IV. W zasięgu wzroku mam przegląd architektury z ostatnich 100 lat. Ta mieszanka jednak mnie nie razi. Wręcz przeciwnie, zaczynam widzieć w niej coś fascynującego. Widzę blok z wielkiej płyty. Nieco dalej galerię handlową z elementami szkła i metalu. Tuż obok moją uwagę przyciąga budynek poczty z białą fasadą i ogromnymi oknami. Idę w kierunku dworca. Przy skrzyżowaniu ulic 10 Lutego i Mściwoja zwracam uwagę na pomarańczową elewację starej willi. W oddali majaczy mi już zaokrąglona bryła modernistycznego budynku Polskich Linii Oceanicznych. Mijając kolejne budowle, bawię się w zgadywankę, czy one są stare, czy wybudowane w starym stylu. W ten sposób dochodzę aż do dworca. Stacja PKP Gdynia Główna w świetle wystawy w Muzeum Emigracji to bardzo ważne miejsce na mapie miasta. W stronę zatoki wracam ulicą Starowiejską, która biegnie równolegle do ulicy 10 Lutego. Ma jednak inny klimat. Jest węższa i zabudowana ściśle szpalerami budynków. Tylko pojawiające się co jakiś czas skrzyżowania dają lekki oddech i poczucie przestrzeni. Przed sobą widzę Sea Towers. „Morskie wieże” oddano do użytku w 2009 r. Wyższa mierzy 141,6 m, a niższa 91 m. Wśród dość niskiej zabudowy Śródmieścia zdają się jeszcze wyższe.

Spaceruję aż do skrzyżowania z ulicą Świętojańską. Skręcam w nią i udaję się na Kamienną Górę. Jest to prawdopodobnie najlepszy naturalny punkt widokowy na tę część miasta. Schodzę na małe Molo i bulwarami wracam w stronę mola Południowego. Jest ono przedłużeniem skweru Kościuszki, który również uwielbiam podziwiać.

Czy zobaczyłem wszystko? Zdecydowanie nie. I to jest piękne, bo mam po co wracać. Nie lubię poczucia, że przedawkowałem temat. Ten miejski spacer, który zajął mi dobre cztery godziny (ze zwiedzaniem muzeum), okazał się w zupełności wystarczający. To jednak nie koniec. Kropkę nad i w Gdyni stawia zawsze Orłowo.

Morskie oblicze miasta
Wiem, że Gdynia położona jest nad zatoką, jednak nic nie poradzę na to, że sprawia ona wrażenie morza. Jest molo, piasek i plaża, są kutry i jest wysoki klif. Są też fale, które niekiedy z impetem uderzają o brzeg. Gdy woda jest spokojna, wydaje się, że jest to wielka połać srebrnego metalu. Klif w Orłowie i Kępa Redłowska to atrakcje same w sobie, które zdecydowanie wymagają osobnego podejścia. Orłowo w wersji mini potraktować można jako oddech od tętniącego życiem miasta. Paradoksalnie wcale się z niego nie wyjeżdża, ale stojąc na miękkim piasku i patrząc na fale morskie, można szybko zapomnieć o tym, w jak długim korku jedzie się do Orłowa ze Śródmieścia.

Jedną z biblii o historii Gdyni jest książka Sławomira Kitowskiego „Gdynia – miasto z morza i marzeń”. Ten sam autor napisał również, wspólnie z Marią Jolantą Sołtysik, bardzo ciekawą pozycję „Orłowo. Perła Gdyni. Dzieje, krajobraz, architektura”. Po przeczytaniu tych dwóch książek, kiedy staję na orłowskim molo, oczami wyobraźni widzę ten piękny świat dawnej rybackiej wioski. Orłowo jest dla mnie kwintesencją Gdyni. Miejscem, które zaskakuje. Miejscem, które łączy ze sobą skrajności, jak choćby przedwojenne wille na tle opuszczonych budynków z czasów PRL-u. Warto też wspomnieć, że Orłowo to nie tylko wąski pas przyklejony do brzegu zatoki. Na spacer warto wybrać się również w jego nieznaną część, czyli za linię kolejową. W ciągu ulic trafiają się tam prawdziwe perełki architektoniczne.

Czy sam dla siebie obroniłem tezę, że Gdynia = idealne miasto?
Tak.
Czy czuję niedosyt i nutkę niepewności?
Tak.
I właśnie to, moim zdaniem, sprawia, że Gdynię można śmiało postawić jako wzór. Gdyby po takiej wizycie miasto wyczerpało moje oczekiwania i nie zostawiło niedosytu, to dość szybko wydałoby mi się przeciętne. Kiedy jednak dopiero co z niego wyjechałam, a już myślę o powrocie, to wiem, że jest to miasto niezwykłe. Gdynia zostawia te niedopowiedzenia właśnie po to, żeby do niej wracać. Miasto idealne przecież nie jest dziełem skończonym i zamkniętym. Ono żyje i zmienia się każdego dnia. Nie tkwi w marazmie przeszłości. Popełnia błędy. Naprawia błędy. Uczy się na błędach. Zmierza naprzód.

Uwielbiam Gdynię, bo przypomina mi, że tak jak ja, za każdym razem, gdy do niej wracam, jestem sumą innych przeżyć i doświadczeń, tak i ona żyje swoim życiem, które się wciąż zmienia. I ta zmienność miasta jest naprawdę piękna. Ona zachwyca mnie najbardziej.

Pomysł objechania Polski dookoła, wzdłuż granic, zrodził się w mojej głowie w 2019 r. Pojechałem do Świnoujścia i ruszyłem w kierunku Helu. Nie miałem sztywnego założenia czasowego ani nie brałem za punkt honoru jazdy jak najbliżej granicy państwa. Polska sąsiaduje z siedmioma krajami, a ja byłem ciekawy, czy w terenie będę mógł rozróżnić zmianę. Plan realizowałem na kilku trasach w różnych porach roku. Brakującym ogniwem okazał się odcinek między trójstykiem granic w Wisztyńcu a Kopcem Kaszubów na Cyplu Helskim. Jesień rozlała się złotymi barwami, więc i ja ruszyłem na północ. Posłuchajcie…

Suwalszczyzna
Krótkie jesienne dni, ale przede wszystkim chęć zobaczenia jak największej ilości pięknych miejsc sprawiły, że musiałem do planu podróży dodać jeden dzień. Fizycznie byłoby mi ciężko dojechać z Warszawy do trójstyku koło Wiżajn i tego samego dnia zobaczyć jeszcze coś ciekawego. Od dawna miałem zaproszenie do Tartaczyska, gdzie Ania i Paweł prowadzą agroturystykę Zakole Czarnej Hańczy. Postanowiłem spędzić noc na skraju Puszczy Augustowskiej, a wcześniej powłóczyć się trochę po nieznanych mi wcześniej zakątkach Suwalszczyzny. Pierwszym miejscem, do którego pojechałem, był dworek Czesława Miłosza w Krasnogrudzie. Jest to wieś położna przy granicy Polski i Litwy. Sąsiaduje z jeziorem Gaładuś oraz jeziorem Hołny, nad brzegiem którego stoi zabytkowy dwór. W przeszłości zamieszkiwała w nim rodzina Kunatów. Weronika Miłoszowa z Kunatów była matką Czesława Miłosza. Ten wybitny polski poeta i prozaik, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980 r.) często bywał w tym miejscu. Po rewitalizacji dworu w 2011 r., w setną rocznicę urodzin pisarza, otwarto tu Międzynarodowe Centrum Dialogu. Jego głównym założeniem jest kultywowanie wielokulturowego dziedzictwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Nazwa jeziora Gaładuś zapadła mi w pamięć. Zatrzymałem się na chwilę, żeby spojrzeć na jego rozległą taflę ze wsi Żegary. Niestety, jak to bywa w przypadku tego typu miejsc, trudno znaleźć legalne dojście do brzegu. Widok Gaładusia wzbudził we mnie tęsknotę za Suwalskim Parkiem Krajobrazowym. Miałem do wyboru niepewny plan jazdy wzdłuż granicy na północ albo dobrze znane zakątki w okolicach Wodziłek. Serce ciągnęło ku nowemu, ale rozum podpowiadał, że przy tak krótkich dniach lepiej wybrać miejsca, w których nie będę błądził. Skierowałem się więc przez Sejny do Jeleniewa. Po drodze przejechałem przez zupełnie nieznany mi teren, który co rusz zachwycał kształtami łagodnych polodowcowych pagórków. Minąłem Jeleniewo i po kilku kilometrach zjechałem z asfaltu na drogę szutrową. Wodziłki, jak zwykle, pojawiły się za zakrętem bez zapowiedzi. Skąpane w kolorach złotej jesieni wyglądały bosko. Zawsze, kiedy jestem w tym miejscu, przystaję na chwilę przy molennie. Jest to dom modlitwy bezpopowców (Wschodni Kościół Staroobrzędowy, odłam prawosławia). Chociaż budynek wyglądem przypomina cerkiew, to nie odbywają się w nim obrzędy liturgiczne z udziałem kapłana, a odprawiane są nabożeństwa. Obecnie w Polsce odnaleźć można cztery molenny staroobrzędowców. Świątynię w Wodziłkach wybudowano w 1921 r. Całe jej otoczenie wygląda niczym przedsionek końca świata. Osada położona jest na wzniesieniu, ale otaczają ją wyższe tereny, przez co jest tam wyjątkowo pięknie, ponieważ pola łagodnie opadają, a następnie stromo wznoszą się ku niebu. O tej porze roku nie miałem obaw o stan drogi do Łopuchowa. Przełączyłem mazdę CX-5 w tryb off road i ruszyłem szutrówką wśród pól ku suwalskim bezkresom. Uwielbiam ten fragment drogi i uważam, że jest to jeden z najpiękniejszych odcinków w regionie. Liczy kilka kilometrów, ale pozwala zobaczyć urodę tego miejsca w pigułce.

W Łopuchowie skręciłem w lewo, w kierunku Udziejek. Po drodze nie odmówiłem sobie przyjemności zajrzenia nad jezioro Jaczno. Zdaję sobie sprawę, że z poziomu ziemi nie wygląda ono tak atrakcyjnie jak z lotu ptaka, ale mimo wszystko uważam, że warto się tam wybrać na krótki spacer.

Słońce było już bardzo nisko nad horyzontem. Pomarańczowa tarcza skryła się za gęstym pasem chmur. Pozostało więc delektowanie się panującą ciszą, która wyróżnia Suwalszczyznę. Pojechałem na punkt widokowy „U Pana Tadeusza” w Smolnikach. Siadłem na ławce i patrzyłem, jak dzień powoli ustępuje miejsca nocy…

Kierunek zachód!
Kolejnego dnia chciałem podziwiać wschód słońca w Ejszeryszkach. Pogoda nie była jednak zbyt łaskawa, więc nie pozostało mi nic innego, jak stanąć dokładnie na trójstyku granic i kierować się na zachód. Wyjeżdżając z Wisztyńca w stronę Żytkiejmów, trudno nie zachwycić się tym odcinkiem drogi. Obsadzony jest szpalerami drzew, a po obu jego stronach rozciągają się pofalowane wzgórza morenowe. Droga nr 651 zaprowadziła mnie aż na skraj Puszczy Rominckiej. Od lat moim marzeniem było poznać ten kompleks leśny! Wybrałem opcję „leniwą”, która zakładała przejazd prawie 10 km drogą leśną udostępnioną do ruchu publicznego. Drogowskaz informuje, że 9,8 km dzieli parking od wsi Bludzie. Pierwszym napotkanym po drodze rezerwatem przyrody była Struga Żytkiejmska. Trudno nie zauważyć tego miejsca, bo nagle w środku lasu pojawia się rozległe bagnisko. Przy tej drodze znajduje się również rezerwat przyrody Dziki Kąt, który znaleźć można nieopodal Błędzianki, niewielkiego cieku przecinającego drogę.
Przejazd przez puszczę jest naprawdę komfortowy. Droga jest szeroka i dobrze utwardzona. Na odcinku 10 km widać, jak różne oblicza ma ten las. Aż chciałoby się jechać tak do samej Gołdapi, ale niestety w pewnym momencie trzeba odbić na południe i wyjechać z puszczy, bo dalszy przejazd ograniczają zakazy. W ten sposób nie zobaczyłem więc słynnych głazów cesarza Wilhelma II. Obiecałem sobie, że wrócę w to miejsce i na dachu mazdy przywiozę rower! Wtedy będę mógł zobaczyć pozostałe ciekawe miejsca.

We wsi Bludzie skręciłem do Żabojadów i Kiepojci. Ten region rozsławiony jest przez nieczynne mosty kolejowe w Stańczykach, ale nie wszyscy wiedzą, że takich obiektów w okolicy jest więcej. Bardzo ciekawe wiadukty znajdują się Kiepojciach. Jeden most zobaczyć można na „głównej” drodze szutrowej. Kolejne dwa położone są na zachód od niego. Można do nich dojechać samochodem lub po prostu przejść po dawnym nasypie kolejowym. Miejsce jest naprawdę urokliwe. Powstały na początku XX w. i umożliwiły przeprawę nad rzeką Bludzią. Konstrukcja ma trzy potężne przęsła, a na ich szczycie zachowały się jeszcze nikłe ślady neogotyckich zdobień.

Wróciłem na drogę nr 651 i pojechałem nią do Gołdapi. To miasto zrobiło na mnie bardzo pozytywne wrażenie. Zwłaszcza część uzdrowiskowa, gdzie znajdują się tężnie, okazała się ciekawą odskocznią po sporej dawce natury. Będąc w tej okolicy, nie mogłem pominąć dwóch owianych legendami miejsc, które były po drodze. Pierwszym z nich jest słynna piramida w Rapie, a drugim rodzinny grobowiec w Zakałczu Wielkim. Te dwa miejsca łączą mrożące krew w żyłach historie, które z czasem zyskały miano legend. Z Gołdapi do Rapy prowadzi niezwykle malownicza droga, na której spotkałem młodego łosia przechadzającego się po polach. Aparat był oczywiście w bagażniku…

Będąc w tym miejscu, logicznie byłoby udać się do Węgorzewa i kierować się dalej na zachód. Mnie skusiła jednak wizja odwiedzania drugiej puszczy tego dnia, a dodatkowo zaplanowałem nocleg w malowniczym miejscu nad samym jeziorem. Tym sposobem przez Banie Mazurskie udałem się na Mazury Garbate. Otworem przede mną stanęła Puszcza Borecka, a w gościnne progi zaprosił mnie Folwark Łękuk. Drogę dojazdową zaplanowałem dość ambitnie, bo nie była ona ani najkrótsza, ani asfaltowa. Ze wsi Leśny Zakątek pojechałem nad jezioro Piłwąg, a następnie, trzymając się udostępnionych do ruchu dróg, przebijałem się przez las na południe. W kilku miejscach poczułem, jak napęd 4×4 ułatwia przejechanie przez błotniste fragmenty. Generalnie nie jest to zła droga, ale sam fakt jazdy ponad 10 km po lesie, gdzie nie ma drogowskazów, a droga zakryta jest liśćmi, robi niezwykłe wrażenie.

Po tym skoku w bok kolejnego dnia wróciłem na właściwy tor. W pierwszych promieniach słońca dotarłem do Giżycka. Zawsze chciałem zobaczyć unikatowy most obrotowy. Przy okazji przeszedłem się do portu i mogłem podziwiać bryłę krzyżackiego zamku, który wznosi się nieopodal. Przyznam, że Węgorzewo zrobiło na mnie dużo gorsze wrażenie niż Giżycko. Zamek jest w „wiecznym” remoncie. Fakt, że na placu budowy nic się nie dzieje, a w oknach powiewają folie, nie wróży nic dobrego. Szybko pojechałem więc dalej. Chociaż z mapy wynikało, że mogę jechać prosto do Bartoszyc, postanowiłem nadłożyć nieco drogi. Wszystko po to, żeby odwiedzić Kętrzyn, Świętą Lipkę i Reszel. Po drodze zatrzymałem się na godzinę w Wilczym Szańcu. Mam bardzo ambiwalentne podejście do miejsc tego typu, więc wizytę podsumuję jedynie stwierdzeniem, że warto je zobaczyć i skonfrontować z wyobrażeniami. Widziałem sporo zdjęć z tego miejsca, czytałem różne historie z nim związane, ale muszę przyznać, że na miejscu byłem bardzo zaskoczony. Kropka.

Kętrzyn, podobnie jak Węgorzewo, zobaczyłem w ekspresowym tempie. Chwilę dłużej zatrzymałem się w Reszlu, gdzie ponownie zafascynował mnie gotycki charakter tego miasta. Po drodze do Bartoszyc zrobiłem jeszcze dwa krótkie przystanki. Jeden w Bisztynku, a drugi w pałacu w Galinach. Kiedy wróciłem na właściwy tor trasy, było już dość późno, więc bez zbędnej zwłoki zrobiłem rundę dookoła rynku w Bartoszycach, podobnie w Górownie Iławieckim, Pieniężnie i Ornecie. Stamtąd już niewiele kilometrów dzieliło mnie od wsi Dawidy położonej na północ od Pasłęku. Zaplanowałem tam nocleg w 300-letnim dworze. To był prawdziwy strzał w dziesiątkę! Było już co prawda dosyć późno, kiedy dotarłem na miejsce, ale na szczęście zdążyłem jeszcze zobaczyć trochę urokliwego Powiśla w okolicach dworu.

Dawidy stanowiły dla mnie pewnego rodzaju granicę. Wiedziałem, że z tego miejsca będę chciał „przeskoczyć” w kierunku Półwyspu Helskiego. Z premedytacją pominąłem więc piękny Elbląg i arcyciekawe Trójmiasto. Zatrzymałem się dopiero we Władysławowie. Zrobiłem krótki spacer w porcie i spojrzałem w kierunku Helu. Jesienią 2019 r. zgasiłem silnik mazdy na parkingu nieopodal latarni morskiej. Tym razem było tak samo. Nie odmówiłem sobie jednak przyjemności częstego zatrzymywania się po drodze. Fascynuje mnie w tym miejscu to, że z jednej strony jest wzburzone morze, a z drugiej gładka niczym szkło tafla wody. Najdłuższy przystanek zrobiłem w porcie w Jastarni. Tam jest klimat!

Sam Hel niewiele zmienił się przez te trzy lata. Mam wrażenie, że czas się tam zatrzymał. W deszczowe przedpołudnie na nabrzeżu więcej było wiatru i mew niż ludzi. Dla mnie to akurat dobrze, bo mogłem w spokoju wsłuchać się w szum fal i przez chwilę zadumać się nad setkami kilometrów przygody w mojej podróży dookoła Polski.

Kto nie słyszał o przygodach Pana Samochodzika? Miłośnicy książek Zbigniewa Nienackiego doskonale znają barwne opowieści znad pięknych okolic Jezioraka. Kiedy tylko znalazłem się na Wzgórzach Dylewskich i spojrzałem na mapę, wiedziałem, że chcę zobaczyć z bliska to jezioro, które zainspirowało autora do stworzenia tak intrygujących przygód. A najlepiej będzie, jak objadę je dookoła i zobaczę wszystkie najciekawsze miejsca. No to w drogę!

Początek trasy wyznaczył szczyt Dylewskiej Góry. Jest to najwyższy punkt Wzgórz Dylewskich i całej północno-wschodniej Polski. Wznosi się na wysokość 312 m n.p.m. W pobliżu znajduje się rezerwat przyrody „Jezioro Francuskie”. Ochroną zostały objęte torfowiska otaczające akwen, a także wiekowy las bukowy porastający brzegi. W rezerwacie występuje także relikt z epoki lodowcowej, czyli wierzba borówkolistna. Przydomek „francuskie” jezioro zyskało po tragicznych wydarzeniach z czasów wojen napoleońskich, kiedy to w jego wodach utopiono za karę żołnierzy francuskich, którzy mieli skrzywdzić miejscową dziewczynę. Samochodem dojedziemy w pobliże wieży widokowej na szczycie góry. Następnie można podążać albo szlakiem rowerowym, albo ścieżką dydaktyczną. Obie trasy malowniczymi jarami i wąwozami prowadzą w dół do jeziora. Jego brzegi są trudno dostępne i tylko z jednej strony znalazłem ścieżkę, którą bez tratowania przyrody można zejść nad wodę. Będąc nad jeziorem, widać, jak bardzo pofałdowany jest ten teren. To wszystko sprawka lodowca, który w czasie ostatniego zlodowacenia, nazywanego bałtyckim, ukształtował rzeźbę tego terenu. W lesie wypełnionym szumem liści oraz śpiewem ptaków trudno wyobrazić sobie, z jaką siłą lodowiec działał w tym miejscu przed tysiącami lat. Lądolód vistuliański pozostawił sporo śladów swojej działalności – rynnowe jeziora, wzgórza morenowe czy przecinające je wąwozy. Na samym początku spaceru do Jeziora Francuskiego zobaczyć można plenerowe „muzeum”, w którym przeważają głazy narzutowe przyniesione przez lód. Wędrowały w lodzie ze Skandynawii, a kiedy nastąpiło ocieplenie, na zawsze osiadły w polskiej ziemi.

Po spacerze wróciłem do głównej drogi, którą udałem się do Pietrzwałdu. Skręciłem w lewo i przez wieś Zajączki dojechałem do Glazontów. Tam zrobiłem krótki przystanek przy zabytkowym moście kolejowym. Pochodzi on z początku XX w. i służył pociągom jeżdżącym na trasie z Działdowa do Ostródy. Obecnie pełni rolę punktu widokowego. W Glaznotach zobaczyć można także bardzo ciekawy zabytek sakralny, którym jest kościół z XIV w. W dalszą podróż udałem się drogą nr 537, którą dotarłem do Klonowa. Minąłem Lubawę, wjechałem na chwilę na drogę nr 15 i szybko zjechałem z niej na drogę nr 536 prowadzącą do Iławy. Wjeżdżając od tej strony do miasta, zatrzymałem się na chwilę przy zabytkowym budynku dworca kolejowego wybudowanego na początku XX w. Jest to ciekawa neogotycka bryła, w której wnętrzu warto zwrócić uwagę na sufit w hali głównej, gdzie znajdują się ciekawe malowidła z motywami herbowymi i roślinnymi.

Do Jezioraka dojechałem od ul. Chodkiewicza, gdzie znajduje się Port Iława. Wyszedłem na plażę miejską „Prawdziwka”, spojrzałem na północ i rozpocząłem przygodę, którą zaplanowałem na 4 godziny. W tym czasie chciałem objechać dookoła jezioro i wrócić w to samo miejsce. Plan by się powiódł, gdyby nie skok w bok do rezerwatu przyrody „Jasne”, ale o tym za chwilę. Teraz trochę o samym Jezioraku, czyli kilka suchych faktów, jak na temat wodny przystało. To najdłuższe jezioro w Polsce osiąga 27,45 km. Urody dodaje mu to, że jest stosunkowo wąskie do długości, ponieważ w najszerszym miejscu rozlewa się na przestrzeni 2,4 km. Również głębokość postanowiła pójść w ślady szerokości i w kontraście do długości średnio wynosi tylko około 4 m, a maksymalnie dno znajduje się 12,9 m pod wodą. Zachodni brzeg jeziora porośnięty jest lasami, przez co dojście do niego jest mocno utrudnione i dopiero w części północnej znaleźć można miejscowości, z których jest widoczne. Wzdłuż wschodniego brzegu ciągnie się gęstsza linia zabudowy, ale niestety dostęp do wody ograniczają tam tereny prywatne. Jezioro ma bardzo ciekawie rozwiniętą linię brzegową z licznymi zatoczkami i półwyspami. Na jego powierzchni znajduje się aż 16 wysp różnej wielkości. Największa z nich to Wielka Żuława, która jednocześnie jest jedną z większych śródlądowych wysp w Polsce.

Tyle teorii, czas ruszać w drogę. Pierwszy przystanek zaliczyłem jeszcze w Iławie, ponieważ zainteresowała mnie nazwa plaży „Dzika”. Na miejscu okazało się jednak, że sporo jej brakuje do tej nazwy, chociaż jest to miejsce bardzo klimatyczne, nawet dużo bardziej niż plaża przy porcie. Pierwszy przystanek na jeziorem zaplanowałem w Makowie. Bez problemu znalazłem schody prowadzące do skarpy, po których zszedłem nad brzeg. Niestety nie ma tam zbyt wielu możliwości poruszania się, ponieważ dookoła są same tereny prywatne. Rzuciłem więc okiem na jezioro i leśną drogą pojechałem dalej w kierunku Karczmiska, gdzie na kanale znajduje się most między Jeziorakiem a jeziorem Dauby. Już w XVI w. ta niewielka wieś widniała na mapach pod nazwą Kraggenkrug. Źródła historyczne mówią, że już w XVII w. funkcjonowała tam karczma, z której ochoczo korzystali podróżnicy przeprawiający się przez kanał.

Jadąc dalej, musiałem na chwilę oddalić się od jeziora, bo tylko tak biegną drogi w kierunku wsi Wieprz i dalej na wyspę Bukowiec. Wyjeżdżając ze wsi Śliwa, szybko przestałem żałować tego objazdu, ponieważ do celu prowadziły mnie tak piękne aleje drzew, jakich w życiu nie widziałem. Na wyspę udałem się pieszo po grobli. Kiedy wróciłem było już samo południe, a okoliczne widoki nie zrobiły na mnie zbyt dużego wrażenia. Udałem się więc w kolejne miejsce, które zaznaczyłem sobie na mapie. Tu ważna uwaga: ten skok w bok jest tylko dla samochodów z wyższym zawieszeniem i najlepiej z napędem 4×4. Wszystko dlatego, że droga, początkowo szutrowa, z każdym metrem przeradza się w coraz bardziej leśną, a liczba dziur i nierówności rośnie wprost proporcjonalnie do pięknych widoków za oknem. Przeprawiałem się tam nie bez powodu. Chciałem odnaleźć ślady po dawnej pruskiej wsi Pomehlen, która jeszcze pod koniec XVIII w. składała się z 11 gospodarstw. Obecnie pod spolszczoną nazwą Pomielin nie sposób dojrzeć nawet pozostałości budynków w zaroślach. Tylko skarłowaciałe drzewa owocowe mówią o tym, że było tam kiedyś życie. Powtarzam jednak, że dojazd do tego miejsca jest wymagający, a po krótkiej wizycie w Pomielinie i tak wróciłem do drogi Wieprz – Śliwa i udałem się do wsi Dobrzyki, które z moich obserwacji są najdalej wysuniętym puntem Jezioraka na północ. Przedostałem się tym sposobem na zachodni brzeg i pojechałem do wsi Matyty, żeby zobaczyć Cieśninę Matycką. Podobnie na chwilę zajrzałem na plażę w Jerzwałdzie położonym nad Jeziorem Płaskim, które łączy się z Jeziorakiem. Mój pierwotny plan zakładał trzymanie się brzegu, ale na opłotkach wsi Jeziorno postanowiłem odejść od tego założenia. To wszystko za sprawą Jeziora Jasnego. Znajduje się ono na terenie rezerwatu przyrody „Jasne”, w którym sąsiadują ze sobą dwa różne i zarazem bardzo ciekawe ekosystemy. Pierwszym z nich jest ubogie we florę i faunę Jezioro Jasne. Natomiast drugie, Jezioro Lube, jest jego totalnym przeciwieństwem. W okolicach wsi Jeziorno z parkingu przy drodze można ścieżką przejść przez las aż nad brzeg jeziora, którego wody są krystalicznie czyste. Funkcjonuje ono zamiennie pod nazwą Jezioro Czyste lub Jasne, ale obie te nazwy bardzo trafnie oddają jego klimat. Stojąc na skraju brzegu, można na odległość kilku metrów bez problemu dostrzec piaszczyste dno. Według pomiarów światło przebija się w nim przez wodę na głębokość około 15 m. Docierając natomiast nad pobliskie Jezioro Lube, od razu można zauważyć, że jest ono gęsto zarośnięte przez lilie wodne, a na torfowiskach przy brzegu rośnie rosiczka okrągłolistna, turzyca czy mech torfowiec. To wszystko skusiło mnie na tyle, że wybrałem się na ponadgodzinny spacer po lesie.

Wracając na trasę, bardzo chciałem dostać się do miejsca, w którym Jezioro Płaskie łączy się z Jeziorakiem. Odnalazłem na mapie miejsce obok wsi Jeziorno i dojechałem tam najgorszą z możliwych dróg, czyli zarośniętą i dziurawą. Na miejscu okazało się, że jest też nieutwardzona, ale dużo lepsza droga, która prowadzi do wsi Siemiany. Do tego miejsca sugeruję dojechać właśnie w ten sposób, nadkładając kilka kilometrów. Jadąc dalej przystanąłem na chwilę w Siemianach przy wieży widokowej i zszedłem na plażę „Na skarpie”, która zasadniczo powinna nazywać się „Pod skarpą”. Z mapy jasno wynikało, że dla miłośnika slow drivingu od tego miejsca dostęp do brzegu będzie bardzo utrudniony. Drogi, choć są na mapie, to często w rzeczywistości są to drogi leśne z zakazem wjazdu. Nie chciałem zostać gwiazdą fotopułapek w nadleśnictwie, więc podarowałem sobie dalsze poszukiwania. Tylko raz jeszcze zjechałem w stronę jeziora, kierując się do osady Łanioch, gdzie jak się okazało, znajduje się ośrodek wypoczynkowy TVP. Tam w jednym miejscu udało mi się dojść do jeziora, ale nie wiem, czy do końca legalnie, ponieważ przeszedłem przez pole namiotowe, które choć było oznakowane, to nie było ani ogrodzone, ani dozorowane.

W Szczepkowie wjechałem na drogę nr 521, która zaprowadziła mnie do Iławy. Skręcając na drogę nr 16, dotarłem do portu i miejsca, w którym rozpocząłem przygodę. Koło się zamknęło, plan został wykonany i to z nawiązką. Ale co z tym Panem Samochodzikiem? Dom, w którym mieszkał Zbigniew Nienacki, minąłem w Jerzwałdzie, ale wyglądał na zamknięty, więc nawet się nie zatrzymałem. Myślę, że odnalazłem w tej okolicy to, co najważniejsze, czyli piękno przyrody, które tak fascynowało pisarza. Tego przecież szukałem. Jeziorak jest miejscem wyjątkowym. Tym, co urzekło mnie w nim najbardziej, jest panująca tu równowaga. Nawet plaże miejskie w Iławie nie emanują butą czy przepychem. W wielu miejscach nad brzegiem jeziora spotkać można osady domków rodem z PRL-u. Mijane po drodze wsie są jak kopie jedna drugiej. Nic się tam nie wywyższa ani nie odstaje. Równowaga, konstans i harmonia. Natura współistnieje z człowiekiem. To wszystko sprawia, że kilometry mijają, a za oknem samochodu panuje cały czas ten sam spokój. Na końcu trasy pojawia się nawet pewne rozczarowanie, że już po wszystkim, że to już koniec. Na szczęście można sięgnąć do książek Zbigniewa Nienackiego, który pokochał to miejsce, i w domowym zaciszu wrócić nad brzeg Jezioraka, gdzie tak cudnie trzciny falują na wietrze.

Przyznam bez ogródek, że szukałem pretekstu, by zobaczyć nieznany mi warmińsko-kujawski zakątek Polski, i znalazłem temat przewodni podróży, który sprawił, że nabrała ona sensu. Mogłem oczywiście tak po prostu ruszyć wschodnim skrajem Kujaw i zachodnią częścią Mazur na północ kraju, ale wolałem mieć ze sobą przewodnika. Stał się nim sam Mikołaj Kopernik. Postać tego wybitnego astronoma zmobilizowała mnie do przejazdu z Torunia, gdzie się urodził w 1473 r., do Fromborka, w którym zmarł w 1543 r. Nie będę przytaczał jego biografii, bo na ten temat wielokrotnie już rozpisywali się historycy. Postanowiłem skupić się na pokazaniu tego skrawka ziemi, który Kopernik oglądał za życia. Znalazł się w naprawdę ciekawym miejscu świata, z którego nie tylko obserwował niebo, ale też… wstrzymał Słońce i ruszył Ziemię! Posłuchajcie…

Zaczęło się od tego, że z Warszawy musiałem dostać się do Torunia. Przycisnąłem „Start” w Mazdzie 3, ustawiłem nawigację na Ciechocinek i ruszyłem autostradą A2 w kierunku Łodzi. Nie dalej jak w Wiskitkach uznałem, że taka jazda nie ma sensu i skręciłem w alternatywną trasę do Łowicza. Plan był przebiegły, bo po drodze zatrzymałem się na obiad w Oberży pod Złotym Prosiakiem w Nieborowie. Padał deszcz, więc z żalem minąłem park w Arkadii i drogą nr 92 pojechałem w kierunku autostrady A1. Wjechałem na nią koło Kutna i ekspresowo znalazłem się w Ciechocinku. Na miejsce dotarłem już w egipskich ciemnościach, więc nie zostało mi nic innego, jak odpocząć przed kolejnym dniem. Dlaczego nie wybrałem hotelu w Toruniu? Nie lubię nocować w miastach, to po pierwsze. Po drugie nigdy nie byłem w Ciechocinku i uznałem, że taki wstęp do podróży będzie dobrym fundamentem. Nie pomyliłem się. Spałem w kameralnym, choć położonym w kiepskim otoczeniu, Hotelu Kopernik. Rano wybrałem się na krótki spacer po najsłynniejszym polskim uzdrowisku i muszę przyznać, że bardzo się rozczarowałem. Może to wina jesieni lub braku słońca, ale entuzjazm gasł za każdym rogiem. Mój przodek Jan Gospodarek, fotograf z okresu międzywojennego, zostawił po sobie sporo pocztówek z Ciechocinka. Szedłem ich szlakiem i ze smutkiem stwierdzałem, że splendor uzdrowiska przygasł i ledwo się tli. Najbardziej spodobały mi się… ruiny basenu. Wyglądają apokaliptycznie i księżycowo. Niestety jest to jedno wielkie śmietnisko i cały czas trzeba uważać, żeby nie wejść w potłuczone szkło.

Z Ciechocinka do Torunia jechałem niespełna 30 minut. Zacząłem od spojrzenia na panoramę miasta z punktu widokowego na końcu ulicy Majdany. Ceglany gotyk odbijający się w wodach Wisły tworzy w tym miejscu niezwykły widok. Mostem Piłsudskiego przejechałem przez rzekę i zaparkowałem na tyłach Rynku Nowomiejskiego. Z tego miejsca udałem się na spacer po Starym Mieście i z każdym krokiem zachwycałem się tym miastem coraz bardziej. Odwiedziłem oczywiście Dom Mikołaja Kopernika, ale skusiło mnie także Muzeum Podróżników im. Tonego Halika. Na deser zostawiłem sobie Żywe Muzeum Piernika oraz Muzeum Toruńskiego Piernika. Spacerując między tymi atrakcjami, zdołałem zobaczyć sporą część miasta. Rynek Staromiejski jest interesujący i ma swój charakter. Czerwona cegła, bruk i bijący z nich powiew historii dodają zabytkowej części miasta ogromnego uroku. Nic dziwnego, że Toruń w 1997 r. trafił na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.

Miasto opuszczałem z poczuciem niedosytu, ale krótsze jesienne dni zmusiły mnie do dalszej podróży. Którędy Kopernik jechał z Torunia do Olsztyna? Szukałem historycznych dróg, ale nie udało mi się znaleźć wiarygodnych źródeł. Postanowiłem więc wytyczyć własny szlak. Ruszyłem na wschód i po 30 minutach jazdy przystanąłem przy zamku w Golubiu-Dobrzyniu. Drogą nr 534 jechałem na północ przez Wąbrzeźno do Radzynia Chełmińskiego. Tam na chwilę zatrzymałem się przy ruinach zamku krzyżackiego. Drogą nr 538 przedostałem się do krajówki nr 16 i ona zaprowadziła mnie prosto do Olsztyna. Przez okna samochodu podziwiałem, jak zmienia się pejzaż. Świat stał się bardziej pofalowany, co rusz widziałem jeziora i nawet nie wiem kiedy minęła mi droga do stolicy województwa warmińsko-mazurskiego.

Z zabytków Olsztyna najbardziej zainteresował mnie zamek – gotycka budowla wzniesiona przez kapitułę warmińską w połowie XIV w. Już w 1334 r. w zakolu Łyny powstała drewniana strażnica, w miejscu której w połowie XIV w. postawiono murowany zamek. Dojście do niego ograniczała fosa ze zwodzonym mostem od strony rzeki, a pierwsze wybudowane skrzydło otoczone było murem. Wieża zamkowa została wzniesiona w połowie XIV w., a następnie w XVI w. rozbudowano ją do wysokości 40 m i wtedy też otrzymała kształt cylindryczny. Skrzydło południowo-zachodnie powstało w XV w. Zamkowe mury łączyły się z murami miejskimi, ale budowla stanowiła odrębny bastion na obrzeżach ówczesnego miasta. Na przestrzeni wieków funkcje obronne traciły na znaczeniu i ustępowały miejsca mieszkalnym. I tak w miejscu podgrodzia i części murów w końcu XVIII w. stanęło skrzydło pałacowe. W kolejnych latach most zastąpiono groblą, a sam zamek zaczął pełnić przeróżne funkcje. Jeszcze przed I wojną światową przeprowadzono w nim generalny remont w związku z przeznaczeniem na siedzibę prezydenta rejencji olsztyńskiej. Od 1921 r. w jego murach działało muzeum poświęcone etnografii regionu. Po 1945 r. dalej pełnił funkcje muzealne, a obecnie mieści Muzeum Warmii i Mazur. Można w nim obejrzeć wystawę poświęconą Mikołajowi Kopernikowi, który latach 1516-1521 mieszkał na zamku, pełniąc rolę jego administratora, a z południowo-wschodniego skrzydła zamku obserwował niebo. Na krużganku umieścił specjalną tablicę astronomiczną, która ułatwiała mu śledzenie równonocy jesiennej i wiosennej. Pozostałości tej naukowej pomocy można obejrzeć w trakcie zwiedzania zamku. Po tej podróży w czasie nie odmówiłem sobie przyjemności spaceru po okolicach olsztyńskiego rynku. Zrobiło się jednak bardzo późno i musiałem czym prędzej udać się do oddalonego około 50 km na wschód Jełmunia. Tam, w niezwykłym miejscu, zaplanowałem nocleg i choć nadłożyłem trochę kilometrów, to warto było znaleźć się w jednym z najpiękniejszych wschodniopruskich dworów w regionie.

Jełmuń to malutka wieś przyklejona do jeziora o tej samej nazwie w samym sercu Mazur. Niewielkie wzniesienie porasta wiekowy park, a wśród starych drzew dostrzec można urokliwą bryłę murowanego pałacu. Zbudowano go w pierwszej połowie XIX w. dla rodziny von Woisky, herbu Wieniawa III. Po II wojnie światowej popadł w ruinę i wiele lat niszczał w zapomnieniu. Dzięki nowym właścicielom w jego wnętrza i otoczenie powrócił duch starych czasów. Brukowany podjazd, oryginalny ganek i odnowione pomieszczenia swoim urokiem wprawiają w zachwyt. Pośród setek pięknych detali, tak jak dawniej, na wiele lat przed wojnami, toczy się tu normalne życie. Wnętrze dworu to oryginalnie zachowany amfiladowy układ pomieszczeń. W przestronnej sieni uwagę przykuwa piec kaflowy oraz stare zdjęcia, z których spoglądają przedwojenni właściciele dworu. Salon zachwyca secesyjnym wyposażeniem, a biblioteka – imponującym księgozbiorem, poświęconym ziemiaństwu i historii Prus Wschodnich. Jadalnia z dużym stołem i oknami wychodzącymi na taras – z widokiem na park i jezioro – to doskonałe miejsce na „zasiady”, czyli niespieszne celebrowanie posiłków. Kamienne mury, ceglane sklepienia oraz ręcznie kute lampy tworzą klimat dworskiej piwnicy. Dwór tak jak dawniej żyje z ziemi, a przy nim prowadzona jest hodowla owiec rasy wschodniopruskiej. Na piętrze udostępniono pokoje gościnne urządzone w iście dworskim stylu. Pieczę na tym miejscem sprawuje pani Basia, która całym sercem stara się przywrócić mu historyczny klimat. Udaje jej się to z powodzeniem. Okolica Jełmunia jest przepiękna, o czym mogłem przekonać się w czasie krótkiej porannej wycieczki samochodem. Mazda 3 czuła się jak ryba w wodzie na krętych mazurskich drogach, gęsto obsadzonych drzewami. Musiałem jednak zejść na ziemię i wrócić na szlak. Obrałem więc kierunek Lidzbark Warmiński i delektując się widokami za oknem, mknąłem niespiesznie do kolejnego punktu na trasie.

Lidzbark Warmiński położony jest około 50 km na północ od Olsztyna. Do XIX w. był stolicą Warmii i największym ośrodkiem w regionie. Zapewne dlatego Kopernik zamieszkał w tym mieście po powrocie w 1507 r. ze studiów we włoskiej Padwie. Znajduje się w nim cenny zabytek sztuki gotyckiej, czyli zamek biskupów warmińskich. Jego budowa była związana z przeniesieniem siedziby biskupiej z Ornety do Lidzbarka. Rozpoczęto ją w II połowie XIV w., wznosząc budynek na planie czworoboku. Stanął on w widłach rzek Łyny i Symsarny, a od południa i wschodu otaczały go mury oraz fosa. Zamek zdobi wysoka wieża w jednym narożu, a w pozostałych trzech znalazły się mniejsze wieżyczki. W piwnicach urządzono magazyny, a także wydzielono część na więzienie. Dziedziniec zamkowy otoczono dwukondygnacyjnymi krużgankami. Przed zamkiem właściwym znajduje się zabytkowe przedzamcze, które otacza trójskrzydłowy budynek. Mieściły się tam: stajnia, spichrze, wozownia, młyn, tartka i garbarnia. Po włączeniu Warmii do Polski, po II pokoju toruńskim, zamek stał się ważnym ośrodkiem kulturalnym. Koniec XVI w. położył kres jego funkcjom obronnym na rzecz siedziby dworskiej. Ostatnim biskupem warmińskim władającym zamkiem był Ignacy Krasicki. W 1772 r. Warmia została włączona do Prus, a biskupi opuścili siedzibę, która sukcesywnie popadała w ruinę. W połowie XIX w. rozebrano barokowy pałac, a zamek przekształcono na potrzeby sierocińca i szpitala. W 1927 r. rozpoczęto pierwsze prace konserwatorskie i powołano do życia Muzeum Zamkowe. Po II wojnie światowej powrócono do odbudowy zamku, która z różną intensywnością trwała aż do lat 80. XX w. W 1961 r. powstało Muzeum Warmińskie, które jest oddziałem olsztyńskiego Muzeum Warmii i Mazur. Turyści w trakcie zwiedzania zobaczyć mogą kaplicę zamkową, pomieszczenia w Wieży Wysokiej, a także Wielki Refektarz, nazywany także salą sądową, który znajduje we wschodnim skrzydle. Wejście do niego zdobi portal z piaskowca z 1612 r., a sama sześcioprzęsłowa sala ma 27 m długości i 9 m szerokości. Lidzbark sam w sobie nie zrobił na mnie dobrego wrażenia. Może dlatego, że jego mieszanka architektoniczna gryzła się we mnie po dobrej godzinie jazdy przez warmińskie bezdroża. Nie ociągając się, opuściłem dawną stolicę Warmii i pojechałem w kierunku Fromborka. Stwierdzenie „w kierunku” najlepiej oddaje stan rzeczy, bo nie jechałem ani najszybszą, ani najkrótszą drogą. Wybrałem opcję „na przełaj”, czyli wiedziałem, że muszę przejechać przez Pieniężno i Braniewo, reszta była bez znaczenia. Rozpocząłem niespieszną włóczęgę po Warmii. To było świetne przeżycie i ani razu nie musiałem zawracać! Mijałem maleńkie osady, bo nawet nie wsie, i niezliczoną ilość falujących pól. Od Braniewa poezja się skończyła i dalej wiodła mnie droga nr 504. Dotarłem do Fromborka, miejsca, w którym zmarł Mikołaj Kopernik i mój entuzjazm… też umarł. Dawno temu widziałem fotografie tego miasta i żyłem w przekonaniu, że to miejsce w klimacie włoskim. Okazało się jednak, że poza Wzgórzem Katedralnym i Wieżą Wodną z 1571 r. nie zobaczyłem nic interesującego. Można uznać, że to i tak dużo, ale nie ukrywam, że przeżyłem rozczarowanie. Nie żałowałem tej wizyty tylko dlatego, że droga do Fromborka była przepiękna, a mijane po drodze miejsca budowały w mojej wyobraźni ciekawy obraz scen z życia Mikołaja Kopernika.

Postać polskiego astronoma przeprowadziła mnie przez bardzo malowniczy zakątek Polski. Każde z odwiedzonych miejsc rzucało nowe światło na jego osobę. Ogromnym plusem tej trasy jest to, że odległości między poszczególnymi punktami są na tyle duże, że w trakcie przejazdu można nasycić oczy pięknymi widokami, odpocząć, złapać dystans i zatęsknić za zwiedzaniem. Podróżując już po sezonie wakacyjnym, w środku tygodnia, nie spotkałem w muzeach zbyt wielu turystów (raczej grupy zorganizowane). To sprawiło, że w ciszy i skupieniu mogłem zanurzyć się w historii. We Fromborku postanowiłem zostać aż do wieczora. Chciałem zobaczyć to samo niebo, które przed wiekami obserwował Kopernik. Stałem nad Zalewem Wiślanym i wpatrywałem się w gwiazdy. To okazało się najpiękniejszym przeżyciem tej podróży. Każdemu polecam wizytę we Fromborku chociażby po to, żeby „przez ramię Kopernika” spojrzeć w gwieździste niebo. Z tego miejsca Kosmos wydaje się bliższy…