W centralnej i północno-wschodniej Polsce rok 2026 rozpoczął się iście zimowo. Od wielu lat nie było tak długiej, mroźnej i śnieżnej zimy. Media co i rusz obiegały informacje o jeziorach pokrytych grubą taflą lodu, które od dekad nie zamarzały, oraz o termometrach wskazujących ekstremalnie niskie temperatury. Takiej „prawdziwej zimy” doświadczyłem na Suwalszczyźnie, gdzie udałem się Mazdą CX-60.

Kiedy tylko zaczął się marzec i mróz odpuścił, bardzo liczyłem na to, że topniejący śnieg zasili doliny Narwi i Biebrzy, tworząc widowiskowe rozlewiska. Moje zaskoczenie było jednak ogromne, gdy okazało się, że wody jest nadzwyczaj mało, a na niektórych odcinkach rzek rozlewisk nie ma prawie wcale. Zmiany klimatu i postępująca z każdym rokiem susza są tu widoczne gołym okiem.

Mimo to ruszyłem ponownie na wschód, by spróbować uchwycić na zdjęciach przedwiośnie – ten ulotny czas, którego coraz rzadziej możemy w Polsce doświadczyć w jego pełnej formie. Przedwiośnie to czas na rozdrożu: poranki bywają jeszcze lodowato zimne, ale w południe można już cieszyć się słońcem i pierwszą, przyjemną aurą budzącej się przyrody. Jak wygląda ten moment na wschodzie Polski? Pojechałem przekonać się o tym Mazdą CX-60. Posłuchajcie…

Oczekiwanie

Gdybym miał znaleźć synonim dla przedwiośnia na bazie obserwacji poczynionych na wschodzie Polski, użyłbym słowa: oczekiwanie. Czeka zarówno natura, jak i rolnicy czy gospodarze. Marcowe, południowe słońce bywa złudne. Przyroda czeka, aż zrobi się naprawdę ciepło, a poranne przymrozki odejdą w niepamięć. Wszystko zdaje się trwać w napięciu.

Ludzie, skuszeni pierwszymi promieniami, ruszają do prac w ogrodach. W ruch idą grabie, miotły i sekatory – trzeba przygotować się na kolejny sezon. Rolnicy niepewnie spoglądają na pola, gdzie pracy jest mnóstwo, ale wiedzą doskonale, że ziemia jest jeszcze zbyt mokra, by wjeżdżać w nią traktorem. Trzeba cierpliwości.

Przemierzając Mazdą CX-60 podlaskie drogi, niemal z każdej strony dostrzegałem to wielkie wyczekiwanie. Wszyscy wypatrują ciepłych podmuchów wiatru, pierwszych bocianów w gniazdach, zapachu świeżo skoszonej trawy czy widoku kwiatów zalewających łąki. W marcu pejzaż jest jeszcze pozornie „martwy”. Nie do końca jednak, bo na niebie panuje już spory ruch…

Klucze do wiosny

Od zarania dziejów pojawiające się na niebie klucze gęsi zwiastują przełom. W 2026 roku apogeum przelotu stad nad Biebrzą przypadło na połowę marca. To dość wcześnie – jeszcze piętnaście lat temu ten spektakl obserwowałem dopiero na początku kwietnia. Miałem sporo szczęścia, trafiając nad rzekę w samym szczycie migracji.

W dolnym basenie Biebrzy, na odcinku od Wizny do Radziłowa, nocowały tysiące ptaków. Kiedy słońce pojawia się nad rozlewiskami, rozpoczyna się niezwykłe przedstawienie. Całe stada podrywają się do lotu i ruszają na okoliczne pola. Dzieje się to niemal automatycznie – jakby ktoś nacisnął magiczny guzik i startował kolejne grupy. Początkowo ruszają chaotycznie, robiąc niesamowity rejwach, ale gdy tylko wzbiją się wyżej, formują kształtny klucz i znikają hen, nad polami. Obserwowałem to z brzegu rzeki w Brzostowie. Stałem tam dobre pół godziny, niczym zahipnotyzowany patrząc, jak tysiące gęsi rozpoczynają swój dzień. Gdy wróciłem tam tydzień później o wschodzie słońca, nie zastałem już nic poza ciszą i pustką ziejącą z przepastnych rozlewisk.

W dolnym biegu Biebrzy wody było sporo. Jednak im dalej w górę rzeki, tym częściej płynęła ona jedynie w swoim korycie. To widok niespotykany o tej porze roku, kiedy brzegi powinny być zalane. Choć zima była śnieżna, sucha ziemia i bagna błyskawicznie wchłonęły wilgoć. Widać wyraźnie, że mimo mrozów, opady były jedynie kroplą w morzu potrzeb.

Poszukiwania

Przedwiośnie to wymagająca pora na Podlasiu. Świetnie odnajdują się tu fotografowie przyrody, ale ci, którzy szukają typowo turystycznych atrakcji, mogą poczuć niedosyt – wiele miejsc startuje dopiero z majówką. Przyroda też potrafi stawiać twarde granice.

Przekonałem się o tym w Kopytkowie. Od dawna chciałem przejść szlakiem do Uroczyska Nowy Świat właśnie teraz, gdy nie ma jeszcze liści (i komarów!). To tylko trzy kilometry przez bagno. Gdy jest sucho, przejście nie stanowi problemu. Teraz jednak, mimo wysokich kaloszy, po pięciuset metrach musiałem zrezygnować. Kiedyś bagno mało nie „wyrwało mnie z butów”, więc tym razem wolałem nie ryzykować.

Pojechałem dalej na północ. Zaparkowałem Mazdę CX-60 przy kładce w Szuszalewie i ruszyłem przez bagna aż do promu na rzece. Aby przeprawić się na drugi brzeg, trzeba tam użyć siły własnych mięśni i przeciągnąć prom za pomocą łańcucha. Proste i bardzo satysfakcjonujące doświadczenie.

Zostałem w dolinie Biebrzy i udałem się do wsi Mścichy. Ku mojemu zaskoczeniu droga do wieży na Białym Grądzie była praktycznie w całości przejezdna. Choć dzięki wyższemu zawieszeniu i napędowi 4×4 moja Mazda CX-60 poradziłaby sobie z dojazdem do samego końca, wolałem zatrzymać się wcześniej. Resztę drogi pokonałem pieszo, co pozwoliło mi w ciszy obserwować ptaki wodne, które powoli zaczynały szykować się do lęgów.

Wyjątkowe spotkanie na koniec

Ostatni poranek mojej podróży spędziłem w terenie. Wstałem chwilę przed piątą, więc gdy pierwsze promienie słońca zaczęły zalewać dolinę Biebrzy, byłem już kawałek za Brzostowem. Nagle, z niewielkiej kępy drzew między asfaltem a wsią, wyszły trzy łosie. Dumnie wędrowały wprost ku słońcu. Stałem i fotografowałem tę scenę, całkowicie zauroczony tym, co widzę.

Jaki to piękny symbol. Natura powoli wraca do siebie, w niedostępne, dzikie ostępy. Wraz z nadejściem wiosny łosie przestaną zapuszczać się poza dolinę w poszukiwaniu pożywienia. Nadchodzą poranki, kiedy nie dojrzy się ich już tak łatwo poza ich matecznikiem w sercu Biebrzańskiego Parku Narodowego. Tam, chronione zarówno prawem, jak i samą naturą, w spokoju doczekają kolejnej jesieni i zimy.

Być może kiedyś jeszcze się spotkamy, gdzieś wśród tych bezkresnych, wschodnich przestrzeni…

Ta przygoda nie doszłaby do skutku, gdyby nie czerwcowa porażka. Wtedy przejechałem na rowerze pięć tras w pięciu puszczach na północnym wschodzie Polski. Pomysł ten miał mieć również rozwinięcie w postaci trasy kajakowej, co jednak się nie udało. Plany pokrzyżowała mi pogoda, a całą organizację utrudniała logistyka takiego spływu. Nie porzuciłem jednak tego pomysłu. Wyciągnąłem wnioski i doszedłem do przekonania, że moje marzenia wcale nie są z kosmosu. Co więcej, można je nawet zmieścić w bagażniku Mazdy CX-60! W pierwszym tygodniu września ponownie ruszyłem w kierunku Suwalszczyzny. Tym razem miałem ze sobą dmuchany kajak, który okazał się przepustką do realizacji mojego marzenia.

5 minut do przygody

300 sekund, czyli 5 minut bez pośpiechu, zajęło mi napompowanie kajaka. Długo rozważałem jego zakup, ale ostatecznie zdecydowałem się na wypożyczenie z popularnej sieci sklepów sportowych. Koszt na pięć dni wyniósł 300 zł. Uznałem, że nie mając doświadczenia ani pewności, czy taka forma aktywności mi się spodoba, wolę nie ryzykować zakupu własnego sprzętu. Cała procedura wypożyczenia trwała kilka minut i załatwiłem ją przez internet. Do sklepu pojechałem tylko po to, by odebrać kajak przed wyjazdem. Wybrałem największą z możliwych opcji, czyli model dla dwóch osób dorosłych i ewentualnie jednego dziecka. W praktyce płynęła w nim tylko jedna osoba, więc miejsca było pod dostatkiem.
Procedura rozkładania i nadmuchiwania kajaka jest bardzo intuicyjna. Obejrzałem w sieci kilka filmów, więc kiedy dotarłem na pomost nad Czarną Hańczą, gdzie pierwszy raz zwodowałem kajak, znałem już sekwencję ruchów. Tak naprawdę kluczowa jest kolejność pompowania poszczególnych sekcji, ale to zależy od modelu. W moim przypadku najpierw pompowałem dno, potem boki, a na końcu siedziska. Pompka, którą dostałem w zestawie, działała bardzo sprawnie i już po 5 minutach mogłem ruszać na szlak. Przy wypożyczeniu otrzymałem również dwa wiosła. Niestety, nie było opcji wypożyczenia kamizelki ratunkowej, co uważam za duży błąd. Ten problem rozwiązałem, pożyczając ją w jednej z miejscowych stanic wodnych.

Dlaczego dmuchany kajak?

We wstępie wspomniałem o wnioskach, które wyciągnąłem z porażki podczas mojej poprzedniej podróży. Najważniejszy z nich był taki, że spływ klasycznym kajakiem trzeba zaplanować z góry na określoną długość. Trasa jest uzależniona od miejsc, do których firma wypożyczająca kajaki jest w stanie dojechać po ich odbiór. To można przeżyć, ale na pogodę nikt nie ma wpływu. Na tym właśnie poległem. W dniu, w którym planowałem spływ, rozpętała się nawałnica trwająca kilka godzin. Nie było mowy o bezpiecznej wycieczce i musiałem zrezygnować. Czy nie dało się skrócić trasy? Niestety nie, bo trudno namówić wypożyczalnię na transport kajaka na trasę trwającą zaledwie godzinę.
W tym wszystkim jest jeszcze jedna istotna kwestia: ja lubię kontakt z naturą o wschodzie i zachodzie słońca, czyli w tych porach dnia, kiedy złote światło zalewa wszystko dookoła. Nie planując kilkudniowego spływu, można zapomnieć o takich przeżyciach na wodzie, ponieważ wypożyczalnie chcą zwrotu sprzętu przed wieczorem, a start zazwyczaj odbywa się w późnych godzinach porannych. Wiedziałem więc, z jakimi wyzwaniami muszę się zmierzyć, i kiedy zestawiłem je z opcją zabrania ze sobą dmuchanego kajaka, mogłem skreślać z listy jedną przeszkodę po drugiej.
W bagażniku Mazdy CX-60, pozornie, zabrałem tylko kajak i wiosła. Tak naprawdę wiozłem ze sobą przepustkę do przygody w miejscach, do których nie mógłbym się dostać w inny sposób. Zrozumiałem to już na etapie planowania, bo przecież skoro miałem do dyspozycji pięć dni, nie musiałem skupiać się tylko na Czarnej Hańczy czy Rospudzie. Suwalszczyzna to przecież kraina jezior! Są te znane, jak Wigry czy Hańcza, ale nie brakuje też nieznanych, jak Jezioro Kamedulskie czy Jezioro Pobondzie. Rysując w głowie plan tego wyjazdu, wiedziałem, że czeka na mnie mnóstwo przygód, a tylko od mojej chęci zależało, na ile z nich skorzystam. Mając w bagażniku kajak, stałem się całkowicie wolny i niezależny.
Całkowicie wolny? To uproszczenie, bo przecież nie wszędzie da się taki kajak zwodować. Ja celowo wybierałem miejsca, do których mogłem dojechać samochodem. To, moim zdaniem, idealne rozwiązanie. Istniała oczywiście możliwość przeniesienia kajaka na plecach, ponieważ w wersji bez powietrza mieści się on w dużym plecaku. Waży około 18 kg, co jest sporą wagą, ale ostatecznie da się z nim powędrować tam, gdzie nie da się dojechać autem. Ja z takiej opcji nie korzystałem, bo miałem do dyspozycji całą masę pomostów i plaż, gdzie parkowałem Mazdę tuż obok. Inaczej jest w przypadku rzek, bo tam dojazd często jest mocno utrudniony i trzeba wydostać się z kajakiem na plecach do miejsca, w którym stoi samochód.

Minusy

Wolność, niezależność i łatwość planowania to jedna strona medalu. Dmuchany kajak nie jest jednak rozwiązaniem idealnym i ma swoje minusy, które najbardziej uwidaczniają się na rzekach. Można co prawda zaplanować spływ z punktu A do B, ale jak rozwiązać logistykę z samochodem, który pozostaje w miejscu startu? To niestety zmuszało mnie do szukania „ładnych” fragmentów rzek i pływania nimi najpierw pod prąd, a później z prądem. Przyznam, że wymaga to sporo siły, a gdy na rzece jest większy ruch, może być to kłopotliwe. Nie wybierałem jednak długich odcinków. Łatwość przejechania autem z miejsca na miejsce sprawia, że w ciągu jednego dnia można zrobić kilka krótszych wycieczek.
Brzmi prosto, ale i tu jest pewien haczyk. Kajak po wyjęciu z wody jest mokry. Niby schnie w mgnieniu oka, ale żeby wysuszyć go naprawdę dobrze, potrzeba sporo czasu. Kończyło się to więc zwijaniem mokrego sprzętu. Dopiero ostatniego dnia, przygotowując go do zwrotu, musiałem całkowicie go wysuszyć, ponieważ jest to jeden z warunków, który zwalnia z dodatkowej opłaty serwisowej. Proste? I tak, i nie, bo co, gdyby padało i nie miałbym go gdzie wysuszyć? Takie rzeczy warto wziąć pod uwagę.
Kolejny, chyba najważniejszy minus, dotyczy samego pływania. Kajak, choć duży, nie jest tak stabilny jak te klasyczne, wykonane z tworzyw sztucznych. Początkowo trzeba nauczyć się wsiadania, manewrowania i wysiadania. Wydaje się to podobne do pływania klasycznym kajakiem, jednak różnice tkwią w szczegółach. Z moich obserwacji wynika, że dmuchany kajak, który miałem, był dużo szybszy niż te, którymi pływałem dotychczas po rzekach czy jeziorach. Przez to jest jednak bardziej wywrotny, a gdy pojawia się fala, trzeba się do niej odpowiednio ustawić. Przy omijaniu przeszkód na rzekach również trzeba nabrać wprawy, pamiętając o tym, że grozi nam nie tylko wywrotka, ale także przebicie kajaka.
Przebicie i co dalej? Tu do gry wchodzi kwestia wypożyczalni. Z tego zrozumiałem w przypadku poważnego zniszczenia, którego nie da się naprawić za pomocą standardowej łatki trzeba zwrócić całą wartość kajaka. Każda wypożyczalnia ma swoje zasady, ale warto je dokładnie sprawdzić przed wyjazdem.

Plusy

W podróżowaniu najbardziej cenię sobie wolność. To ja chcę decydować, dokąd jadę, ile czasu poświęcam na zwiedzanie, co jem i gdzie śpię. Mając mobilny kajak, który mogę napompować w dowolnym miejscu (oczywiście z poszanowaniem przepisów prawa), czuję się jak przysłowiowa ryba w wodzie. Z wielką radością jeździłem po Suwalszczyźnie i z perspektywy wody oglądałem kolejne jeziora, które do tej pory były dostępne dla mnie wyłącznie z brzegu. Przyznam, że to właśnie zamknięte akweny urzekły mnie dużo bardziej niż rzeki.
Mając kajak w bagażniku, można do ostatniej chwili zostawić decyzję o tym, gdzie się popłynie. Nie ma też pośpiechu z powrotem. To jest moim zdaniem największy plus. Po niektórych jeziorach pływałem przez kwadrans, a na innych delektowałem się ciszą przez dobrą godzinę.

Bezcenne wspomnienia

Trudno mi ocenić, czy kwestię opłaty za wypożyczenie umieścić w plusach czy minusach. Cena 60 zł za dzień wydaje się nie być wygórowana, zwłaszcza że standardowe ceny jednodniowych spływów kajakowych oscylują bliżej 100 zł za dwuosobowy kajak, w zależności od regionu. Trzeba jednak spojrzeć na to szerzej: gdybym planował weekendowy spływ Rospudą, pewnie zdecydowałbym się na tradycyjne rozwiązanie z wypożyczalnią, która zapewnia całą logistykę.
Odkładając na bok kwestie finansowe, warto zwrócić uwagę na to, co moim zdaniem najważniejsze, czyli na wspomnienia. A te są bezcenne! Trudno bowiem porównać z czymkolwiek chwile spędzone na tafli wody, gdy nie słychać niczego poza szumem drzew. Celowo nie wymieniam tutaj dokładnych nazw jezior, po których pływałem, ponieważ chciałbym, aby ten wpis był uniwersalny, a nie tylko związany z Suwalszczyzną. Podobnie można przecież pływać na Kaszubach, Pojezierzu Drawskim czy po rzekach na Dolnym Śląsku. Samochody takie jak Mazda CX-60 idealnie nadają się do tego typu aktywności. Pojemny bagażnik bez problemu pomieści wszystko, co niezbędne, a wyższe zawieszenie i napęd 4×4 ułatwiają dotarcie do miejsc nad rzekami i jeziorami.

Patrząc na mapę Polski, od razu widać duże obszary zielone. To lasy, wśród których jest sporo puszcz. Czym się różni puszcza od dużego lasu? Przecież drzewa są i tu, i tu… Puszcza to obszar leśny, w którym nigdy nie doszło do ingerencji człowieka i w związku z tym nie występują na nim zakłócenia procesów ekologicznych.

Te ogromne obszary leśne są stałym elementem polskiego pejzażu. Wśród nich wyróżnić można puszcze medialne, z których najbardziej znaną jest Puszcza Białowieska. Najliczniej odwiedzaną i często wspominaną jest granicząca z Warszawą Puszcza Kampinoska. Jakie mamy jeszcze znane puszcze? Niepołomicką koło Krakowa, Notecką w północnej części Wielkopolski, Solską na Lubelszczyźnie i Kozienicką na wschód od Radomia. Jest ich sporo, a największe zagęszczenie występuje na północnym wschodzie Polski.
Wybrałem pięć puszcz i postanowiłem odwiedzić je w ciągu pięciu dni. Na dach Mazdy CX-30 zamontowałem bagażnik rowerowy, bo nie ma chyba lepszego sposobu na przemieszczanie się po puszczach jak dwa kółka. Do bagażnika zapakowałem sprzęt firmy Intersport i ruszyłem na wschód…

Prosty plan

Kilka dni przed wyjazdem zacząłem wertować mapy. Mój plan na ten wyjazd był stosunkowo prosty, bo chciałem w każdej puszczy przejechać na rowerze około 30 km. Trasy układałem w formie pętli, by – o ile to możliwe – nie wracać tą samą drogą. Chciałem też, aby były dla wszystkich. Sam nie jestem zaprawionym cyklistą, a kiedy wsiadałem na rower na starcie pierwszej trasy w Narewce, byłem po miesięcznej przerwie jeżdżenia na rowerze. Zależało mi też na tym, żeby pokazać różnorodność miejsc, których wspólnym mianownikiem są drzewa. Bo przecież z pozoru puszcze nie różnią się od siebie. Pozory jednak mylą. Nie jechałem w ciemno, bo każdą z wybranych puszcz znałem wcześniej. Wybrałem więc szlak rowerowy z atrakcjami turystycznymi i kulinarnymi. Na tych trzech elementach się skupiłem.

Puszcza Białowieska

Gwiazda wśród polskich puszcz. Znana z telewizji, bo często jest powodem protestów ekologów, a w ostatnich latach stała się także miejscem nielegalnego przekraczania granicy polsko-białoruskiej przez migrantów. Na wstępie chcę zaznaczyć, że w tych okolicach wojsko czy straż graniczna są widoczne, ale ich obecność z moich obserwacji jest dużo mniej rzucająca się w oczy niż rok temu. W Narewce i Białowieży spędziłem dwa dni. Ani razu nie zatrzymano mnie do kontroli, a w pewnym momencie byłem tuż przy granicy.
Start trasy: Narewka. Wybór nieoczywisty, bo przecież Puszcza Białowieska najmocniej kojarzy się z Białowieżą. Ja postanowiłem jednak przejechać po północnym fragmencie tego obszaru i wystartowałem z parkingu przy stanicy kajakowej w Narewce. Początkowo asfaltową drogą jechałem do Janowa, a następnie skręciłem w drogę szutrową. Po niespełna 30 minutach znalazłem się na granicy Białowieskiego Parku Narodowego. I to trzeba podkreślić: nie cała Puszcza Białowieska jest parkiem narodowym. Ten błąd w narracji o puszczy pokutuje w wielu medialnych wypowiedziach. Punktem, w którym wjechałem na teren Białowieskiego Parku Narodowego, był Kosy Most. Do tego miejsca bez problemu można dojechać samochodem. W miejscu dawnej składnicy drewna, gdzie kiedyś przebiegała linia kolei wąskotorowej, znajduje się parking i wiata turystyczna. Stąd można wyruszyć pieszo na szlak Carska Tropina albo tak jak ja udać się w kierunku Starego Masiewa. Można rowerem, a można też pieszo, ale moim zdaniem wędrowanie po puszczy przez 30 km jest zbyt monotonne. Na rowerze taka odległość wymaga nieco wysiłku, ale nadal jest to nieporównywalne z pokonaniem takiego dystansu pieszo.
Kosy Most to w miejsce, gdzie mosty są dwa. Jeden w ciągłym użytku, a drugi służył kiedyś kolei wąskotorowej. Wybudowano je na rzece Narewce. Tuż za mostem, przez który przebiega szlak, warto skręcić w lewo, w drogę, która prowadzi do ostoi żubrów. Wiosną i latem zobaczenie tych zwierząt w ciągu dnia na otwartej przestrzeni graniczy z cudem, ale nawet sama otwarta przestrzeń śródleśnej polany z przecinającą ją rzeką warta jest chwili zatrzymania.
Dalszą część szlaku do Starego Masiewa podsumować można dwoma słowami: tylko las. Czasem jest on dziki i gęsty, a czasem zwyczajny. Pojawienie się wsi poprzedza niewielki skansen, w którym ustawiono lokomotywę kolei wąskotorowej. Stare Masiewo sprawia wrażenie opustoszałego. Przywitały mnie zarośnięte dojścia do furtek i tylko przy nielicznych domach stały samochody. Uderzająca w tym miejscu jest cisza. W lesie cały czas coś „gada” – drzewa, ptaki, krzaki. Na otwartej przestrzeni na skraju puszczy robi się cicho.
Robi się też pozornie nudno, bo żeby wrócić z tego miejsca do Narewki, trzeba przejechać ponad 10 km drogą asfaltową. Widoki są ciekawe, czasem pojawiają się podlaskie gospodarstwa. Tylko przyjemność z jazdy taka sobie, zwłaszcza po prawie 20 km jazdy prostymi niczym strzała leśnymi duktami.
W Narewce punktem obowiązkowym jest Bojarski Gościniec. Jak na gościniec przystało, oferują noclegi w klimatycznych wnętrzach, jest tam również restauracja. W menu znajdują się głównie dania regionalne. Od lat zamawiam babkę ziemniaczaną z sosem borowikowym i za każdym razem przeżywam ten sam zachwyt. Z gościńca do stanicy kajakowej zostało mi może 3 minuty jazdy. Pętlę zamknąłem, ale czy był to koniec przygody? Nie. Chciałem jeszcze zajrzeć do Białowieży.
Wybór miejsca nie był przypadkowy. Wiele razy korzystałem z pola namiotowego U Michała w Białowieży, więc i tym razem postanowiłem upiec dwie pieczenie na jednym ogniu – znaleźć nocleg i przy okazji zobaczyć, jak obecnie ma się ta położona w puszczy wieś. Z Białowieżą mam od lat problem, bo z jednej strony bardzo lubię to miejsce, a z drugiej coś mnie od niego odpycha. Pomyślałem, że wieczorny spacer może je odczarować. W mediach podtrzymywana jest narracja, że Białowieża opustoszała ze względu na sytuację na granicy polsko-białoruskiej. Ja takiego wrażenia nie odniosłem. Nie było tłumów, ale nie było też pusto. Rodziny z dziećmi, emeryci, grupki znajomych. Dookoła lodziarnie, restauracje. Kiedy jednak odejdzie się od „centrum”, rzeczywiście wszystko zamiera. Na płotach wiszą banery „Na sprzedaż”, a wysoka trasa przesłania widok na dawne ogródki. Widać, że wiele miejsc jest opuszczonych.
W Białowieży najlepiej wyznaczyć sobie spacer śladami dawnych zabudowań carskich. Dzięki temu zwiedzanie wsi ma konkretny cel. Zabytkowe budynki nie są położone w dużych odległościach. Można zacząć przy ceglanej cerkwi św. Mikołaja. Przez bramę obok wchodzi się do parku, w którym przed lat stał piękny pałac. Dzisiaj jest tam budynek dyrekcji Białowieskiego Parku Narodowego. Obok znajduje się brama, przez którą znamienici goście wyjeżdżali do pałacu. Zachowało się sporo starych budynków, które tworzą ciekawy klimat. Nieco niżej znajduje się drewniany dworek Gubernatora Grodzieńskiego. Nad pobliskim stawem stoi kamienny obelisk ustawiony w 1752 r. na pamiątkę polowania króla Augusta III Sasa. Umieszczono na nim opis wydarzeń w językach polskim i niemieckim.

Puszcza Knyszyńska

Na północ od Puszczy Białowieskiej i na wschód od Białegostoku rozciąga się Puszcza Knyszyńska. Miejsce znane głównie dzięki kulturze tatarskiej i meczetowi w Kruszynianach. Na przeciwległym skraju puszczy znajduje się Supraśl, który w ostatnich latach urósł do rangi lokalnego uzdrowiska. O Puszczy Knyszyńskiej pisałem nie tak dawno, więc nie będę powielał tych treści. Skupię się na trasie rowerowej, która okazała się totalną porażką. A zaczęło się od wyboru punktu startowego…

Pierwotnie chciałem zjeść obiad w Tatarskiej Jurcie w Kruszynianach i wyruszyć na pętlę po okolicy długości ok. 30 km. Plan się nie powiódł, ponieważ akurat tego dnia wiał bardzo silny wiatr. Nie taki, który można zlekceważyć, zwłaszcza w lesie, gdzie mogą łamać się gałęzie lub przewracać drzewa. Kruszyniany położone są na wschodnim skraju puszczy, więc tam z otwartych przestrzeni w ścianę lasu wiatr uderzał z ogromną siłą. Druga, mniej ważna sprawa, to fakt, że Kruszyniany przeżywały tego dnia totalne oblężenie. Każdy możliwy do zaparkowania skrawek ziemi był zajęty. Z tym mógłbym sobie jakoś poradzić, ale na wiatr wpływu nie miałem. Uznałem, że pora na plan B, a ten zakładał dużo krótszą trasę w samym sercu puszczy. Pojechałem do Kopnej Góry i zaparkowałem przy wejściu do arboretum. Zgodnie z przewidywaniami w środku lasu wiatr był dużo słabszy.
Z Kopnej Góry zaplanowałem trasę do Lipowego Mostu. To niewielka wieś położona z dala od głównej szosy. Z dala, czyli około 5 km szutrem. Fatalnym szutrem z „tarką” tralką, po której jazda na rowerze była gehenną. Poza tym, że trzęsło mną niemiłosiernie, to jeszcze cały czas wpadałem w piaszczyste łachy. Przejazd tych 5 km z dwoma dość znacznymi podjazdami zajął mi prawie godzinę. Wyjechałem na otwartą przestrzeń i znowu przywitał mnie wiatr. Dołączyły do niego burzowe chmury, więc długo się nie zastanawiając, postanowiłem z planu B wprowadzić plan C. Skróciłem już mocno skróconą trasę. Wybrałem wariant powrotu do Kopnej Góry przez Borki. Wolałem przepychać rower przez piach na drodze, niż jechać po tej „tarce”. W ten sposób trasa skróciła się do 15 km, ale szczęśliwie uniknąłem deszczu i bezpiecznie wróciłem do czekającej na parkingu mazdy.
Co mnie zaskoczyło w Puszczy Knyszyńskiej? Nie wiedziałem, że teren jest tam mocno pagórkowaty, bo nigdy wcześniej nie jeździłem po niej na rowerze. Dodając do tego kiepski stan dróg, puszcza ta marnie wypadła w moim rowerowym rankingu. Mam jednak świadomość, że nie był to dobry dzień na taką eskapadę, więc kiedyś będę musiał do niej wrócić, by zmienić zdanie.

Puszcza Augustowska

To było spore wyzwanie. Zajmuje ogromny teren i skrywa w sobie wiele wyjątkowych miejsc. Na jej północnym skraju rozciąga się Wigierski Park Narodowy. We wschodniej części przebiega Kanał Augustowski, a w zachodniej znajduje się dolina rzeki Rospudy. W związku z tym, że rok temu przejechałem trasę rowerową dookoła jeziora Wigry, postanowiłem jej nie powielać i wybrałem przejazd wzdłuż śluz Kanału Augustowskiego.
Dygresja wigierska. Moim zdaniem najlepszym punktem startowym jest wieś Bryzgiel. Obok wieży widokowej na skraju wsi jest parking. Rozpoczynając przejazd dookoła jeziora w tym miejscu, mniej więcej w połowie drogi mamy sporo infrastruktury turystycznej: Stary Folwark z Muzeum Wigier czy pokamedulski klasztor na Wigrach. Trasa ma ok. 50 km, więc jest dość wymagająca. Jest na niej sporo podjazdów, ale rozkładając ją na całodzienną wycieczkę, może być bardzo przyjemna.
Wracamy nad Kanał Augustowski. Start i meta: śluza Mikaszówka. I kolejne rozczarowanie, ale tym razem to nie nawierzchnia czy wiatr, a fakt, że praktycznie całą trasę, którą przejechałem na rowerze, mógłbym przejechać legalnie samochodem. Na mapie wyglądała ona dziko, ale w terenie okazało się, że wiele z szutrowych dróg jest już pokrytych asfaltem, a i te leśne są udostępnione dla ruchu. To mnie lekko zdemotywowało, bo jazdę na dwóch kółkach wybieram głównie po to, żeby docierać w miejsca, gdzie nie można wjeżdżać samochodem. Punktem zwrotnym na mojej trasie była graniczna śluza w Rudawce. Kiedyś miejsce tętniące życiem, bo to rzeczne było przejście graniczne, a dzisiaj – ze względu na sytuację geopolityczną – świeci pustkami. Spływy na tym odcinku kanału stały się mniej popularne.
Z Mikaszówki jechałem przez Rygol i Muły do Rudawki. Z niej w drogę powrotną udałem się asfaltem przez Gruszek do mety. Na trasie najciekawszym miejscem była śluza w Kudrynkach. W Rudawce dojście do śluzy jest niemożliwe, a i do samej granicy nie wolno podchodzić. Po skończonej trasie rowerowej pojechałem mazdą do śluzy Tartak i śluzy Paniewo. W to drugie miejsce udałem się głównie ze względu na kultowe jagodzianki „z okna”.
Próbując uratować temat Puszczy Augustowskiej, postanowiłem pojechać w jeszcze jedno miejsce. Tym razem z premedytacją samochodem, bo nie widziałem sensu jechania do uroczyska Święte Miejsce na rowerze. Czas, jaki poświęciłbym na dojazd siłą własnych mięśni, postanowiłem wykorzystać na chwilę błogiego lenistwa w cieniu nad rzeką. I to była dobra decyzja, bo po drodze łączącej Szczerbę z Raczkami (ok. 12 km szutrem przez las) non stop kursowały busy z kajakarzami. Mazda dowiozła mnie bezpiecznie na miejsce i mogłem delektować się szumem drzew bez wiszącego nad głową widma powrotu na dwóch kółkach.

Puszcza Romincka

Na początku spojler: moim zdaniem najlepsza z 5 puszcz z tej podróży. I to najlepsza zarówno pod względem rowerowym, jak i szeroko pojętej natury. Jest to też najdziksze z odwiedzonych przeze mnie miejsc w puszczańskim zbiorze. Nie chodzi tu tylko o kwestie leśnych ostępów, ale także fakt oddalenia od cywilizacji, totalnego braku zasięgu i świadomość, że kilkadziesiąt metrów ode mnie znajduje się granica Polski z Rosją.
Puszcza Romincka to miejsce dla koneserów. To nie jest slogan, ale szczera prawda. Pozornie nic w niej nie ma. Las, czasem woda, polan jak na lekarstwo. Ja za cel mojej trasy obrałem trzy tzw. głazy cesarskie. Są one pamiątkami z przełomu XIX i XX w., kiedy pruski cesarz Wilhelm II polował w tych dzikich ostępach. Tam, gdzie ustrzelił jelenia, stawiano pamiątkowy głaz. Łącznie jest ich 14, w tym obecnie po polskiej stronie znajduje się 8, z czego 5 jest łatwo dostępnych dla turystów. Wybrałem trzy, które znalazłem kiedyś w czasie pieszej wędrówki. Nauczony doświadczeniem z Puszczy Rominckiej nie chciałem sprawdzać, czy „głaz w błocie” jest rzeczywiście łatwo dostępny. Ich nazwy są do bólu pragmatyczne: głaz mały, głaz dwustronny i głaz dwutysięczny (z okazji upolowania 2000 jelenia).
Skąd wystartować? Ja wybrałem miejsce przy leśnej drodze z Żytkiejm do Bludzia Małego. Jadąc nią, natrafia się na most na rzece Błędziance. Nie ma tam co prawda wyznaczonego parkingu, ale otwarty teren jest bardzo rozległy, więc można zaparkować w taki sposób, żeby nie blokować drogi czy dojazdu do punktu czerpania wody, który znajduje się w pobliżu. Przyznam, że miałem mieszane uczucia co do parkowania w tym miejscu i kiedy do kontroli zatrzymała mnie straż graniczna, zapytałem, jak to wygląda w praktyce. Panie stwierdziły, że jest OK, choć prawo mówi coś innego, bo w lasach parkować można tylko w specjalnie oznakowanych miejscach. Co jednak w przypadku, kiedy nie ma takiego miejsca w promieniu 20 km, a dostępny jest ogromny utwardzony plac? Tu moim zdaniem trzeba postawić na zdrowy rozsądek.
Przed wycieczką rowerową po Puszczy Rominckiej trzeba koniecznie: wyłączyć roaming danych w telefonie (połącznie z rosyjską siecią może być bardzo kosztowne, zwłaszcza w przypadku korzystania z internetu) i pobrać mapę w wersji offline. Warto też dobrze przejrzeć mapę i poznać alternatywne warianty trasy. Ja poza trzema wspomnianymi głazami chciałem dojechać do puszczańskiej osady Czarnowo Wielkie. Nazwa myląca, bo stało tam raptem kilka zabudowań, z których większość wyglądała na opuszczone.
Cała trasa to ok. 27 km. Nie zdołałem ułożyć jej w formie klasycznej pętli, ale tam, gdzie było to możliwe, jechałem alternatywnymi drogami. Z Czarnowa Wielkiego do samochodu wracałem niemal tą samą drogą i po raz drugi napotkałem głaz mały, przy którym zostałem skontrolowany przez straż graniczną. Pierwszy i jedyny raz w czasie tej podróży. Zajęło to może 10 minut i mogłem jechać dalej.

Puszcza Borecka

Ostatnia na mojej liście i jedna z najmniej znanych. Jest przyćmiona sławą Krainą Wielkich Jezior Mazurskich, z którą sąsiaduje. Mam wrażenie, że gdyby nie pokazowa zagroda żubrów w Wolisku, to mało kto zaglądałby w te okolice. To skraj Mazur Garbatych i Suwalszczyzny, więc teren jest mocno pofałdowany i muszę przyznać, że w żadnej z poprzednich puszcz nie pokonałem tylu podjazdów, co w tej. Za punkt startowy obrałem parking w Wolisku przy zagrodzie żubrów. Trasę ułożyłem tak, żeby zobaczyć zarówno las, jak i jeziora. Prawie mi się to udało, choć tego dnia plany pokrzyżował mi deszcz. A w zasadzie ulewa, o której ostrzegały mnie nie tylko prognozy, ale i alert RCB. W połowie trasy musiałem więc porzucić wizję podziwiania widoków i mocno zwiększyć tempo, żeby zdążyć przed deszczem. Rower na dach mazdy zapinałem już w strugach deszczu.

Co zdołałem zobaczyć? Dużo dzikich ostępów. To moim zdaniem wyróżnia tę puszczę na tle pozostałej czwórki. Chyba nigdzie nie spotkałem tylu uroczysk, bagien i potężnych starych drzew. Co prawda jechałem też po drogach w większości udostępnionych dla ruchu samochodowego, ale miały one iście leśny klimat. Mazdą CX-30 z napędem 4×4 przejechałbym nimi bez problemu, ale dla aut z niższym zawieszeniem miejscami droga byłaby sporym wyzwaniem. Nie zobaczyłem natomiast jeziora Piłwąg i malowniczego rezerwatu przyrody Mazury, który rozpościera się nad jego brzegiem. Będzie trzeba kiedyś tam wrócić…

5 dni, 5 puszcz i 150 km rowerowej przygody

Początkowo myślałem, że po tej podróży stworzę coś na kształt rankingu puszcz. Teraz wiem, że to nie ma sensu, bo każda z nich jest inna i na swój sposób wyjątkowa. W Puszczy Białowieskiej zachwycało mnie co innego niż w Puszczy Boreckiej, a w Puszczy Rominckiej lepiej jeździło mi się na rowerze niż w Puszczy Knyszyńskiej. Każda z nich ma zalety i wady. Kiedy któraś niedomaga w jednej sferze, to zdecydowanie nadrabia w drugiej.
Jadąc rowerem, miałem przyjemność testować ubrania, które otrzymałem od firmy Intersport. Przyznam, że pierwszy raz w życiu założyłem na siebie typowo rowerową odzież. Produkty marki Silvini – spodenki czy koszulki – sprawdziły się idealnie. Nie krępowały ruchów, a do tego materiały, z których je wykonano, zapewniły mi świetną wentylację. Nadal testowałem buty Salomon Extend GTX i one zdały egzamin wyśmienicie, zwłaszcza w miejscach, gdzie jechałem przez mokrą trawę. Membrana Gore-Tex uchroniła mnie przed mokrymi skarpetkami. Na wyjazd spakowałem się do torby The North Face Duffel Base Camp 95L. Okazało się, że wykonana z nieprzemakalnego materiału świetnie zdała egzamin na polach namiotowych przy porannej rosie. O kasku, w którym jeżdżę obowiązkowo, pisałem ostatnio, a tym razem przekonałem się w 101%, że ma świetną wentylację i nawet przy upalnej pogodzie nie było mi w nim gorąco.
A dlaczego rower na dachu Mazdy CX-30? Należę do zwolenników tego rozwiązania i choć rozumiem argumenty tych, którzy wolą bagażnik montowany na haku, to jednak dla mnie osobiście jazda z rowerem na dachu jest lepszym rozwiązaniem. Żelaznym argumentem jest fakt, że rower na dachu nie brudzi się w czasie jazdy tak jak ten przewożony na haku z tyłu. Spalanie? Prawie 1500 km z rowerem na dachu i 6,3 l/100 km. Prędkość? Kiedy wieje, trzeba ściągnąć nogę z gazu, ale przecież podobnie jest w przypadku bagażników na haku. Znam z doświadczenia oba rozwiązania i kiedy tylko mogę, wybieram opcję dachową.

[współpraca reklamowa z Intersport]

Gdyby na mapie Polski istniało takie miejsce, w którym obok siebie są góry, morze, dzikie rzeki, leśne ostępy i żeby było co zwiedzać, kiedy z nieba lecą krople deszczu… Stop! To nie senne marzenie, bo przecież mamy w Polsce takie miejsce. Jest nim Suwalszczyzna. To prawdziwy raj, który dzięki budowie drogi ekspresowej S61 stał się łatwo dostępny.

Przez wiele lat podróże w okolice Suwałk wiązały się z wielogodzinnymi przeprawami po zatłoczonych szosach województwa podlaskiego. Dzisiaj na Suwalszczyznę prowadzi komfortowa droga, dzięki której zyskujemy nie tylko na czasie, ale także na bezpieczeństwie i wygodzie. Trudno uwierzyć, że dojazd z centrum Warszawy w okolice Wiżajn zajmuje ok. 4 godzin. O tym, czy rzeczywiście tak jest, postanowiłem się przekonać, jadąc na Suwalszczyznę Mazdą CX-80.

Droga do raju

Wiem, że nie wszyscy na jadą Suwalszczyznę z Warszawy. Układ autostrad i dróg ekspresowych sprawia, że dla zdecydowanej większości kierowców z centralnej, południowej i zachodniej Polski punktem wspólnym będzie węzeł dróg S8 i S61. To w tym miejscu z szosy na Białystok odbija ekspresówka w kierunku Suwałk. Nie jest jeszcze w stu procentach gotowa (stan na kwiecień 2025), bo ciągle trwają prace przy moście na Narwi. Niemniej nie trzeba jechać już przez centrum Łomży czy pokonywać długich kilometrów przez teren zabudowany z ograniczeniami prędkości, światłami i maszynami rolniczymi dojeżdżającymi na pola.
Droga do raju, jakim jest Suwalszczyzna, jeszcze nigdy nie była tak przyjemna. Korzystając z aktywnego tempomatu, przy dźwiękach ulubionych podcastów dotarłem na miejsce w niespełna 4 godziny (wyjechałem z centrum Warszawy w piątkowe popołudnie). Kiedy minąłem Wyszków, na trasie S8 zrobiło się dużo spokojniej, a kiedy zjechałem na drogę S61, odniosłem wrażenie, że było na niej nawet dziwnie pusto. Kilometry rytmicznie znikały, a ja byłem coraz bliżej celu. Co ciekawe, taka równa jazda sprawiła, że przy prędkości 110-120 km/h Mazda CX-80 spalała tylko 5,2 l/100 km. Przy silniku Diesla o pojemności 3,3 litra i mocy 254 KM to wynik, który naprawdę mnie ucieszył.

Góry i morze?

Zacząłem z wysokiego C, więc pora wyjaśnić, o co chodzi z tymi górami i morzem na Suwalszczyźnie. Zacznę od tego, że praktycznie cały teren na północ od Suwałk aż po okolice Wiżajn i Rutki-Tartaku jest mocno pagórkowaty. Ten krajobraz to pozostałość po ostatnim zlodowaceniu, w czasie którego ogromne masy lodu tak cudownie wyrzeźbiły te pagórki. Kiedy nastąpiło ocieplenie i lądolód zaczął się przemieszczać na północ, utworzyły się malownicze doliny, którymi popłynęły rzeki, a większe puste przestrzenie, często w kształcie rynien, wypełniła woda, tworząc urocze jeziora.
A co z górami? W okolicach Wiżajn znajdują się Góry Sudawskie! Tu jednak winien jestem pewne uściślenie, bo tak naprawdę ich obszar nie różni się jakoś wybitnie od otoczenia. Kiedy dojedzie się w okolice Ejszeryszek, Krejwian, Laskowskich, Maszutkini, Sudawskich czy Wiłkupi, gdzie rozciągają się te góry, trudno dostrzec wyraźne różnice w terenie. Wysoczyzna morenowa, bo tak nazywa się ten twór polodowcowy, za nic ma jakiekolwiek granice. Swoją drogą te okolice to moim zdaniem jeden z najpiękniejszych zakątków Suwalszczyzny. Sieć lokalnych dróg w ostatnich latach została w dużej mierze pokryta asfaltem, a w miejscach, gdzie go nie ma, znajduje się mocno ubity szuter. Godzinami można tam jeździć wśród pól, łąk i lasów w poszukiwaniu pięknych widoków. Dookoła rozciągają się jedynie rozrzucone gospodarstwa. Są tam oznakowane punkty widokowe, np. w Rowelach, Smolnikach czy Baranowie, ale i tak to, co najpiękniejsze, skrywa się wśród suwalskich przestrzeni.
A czy z morzem nie poniosła mnie fantazja? Oczywiście, że Suwalszczyzna nie ma dostępu do falującego morza, ale w jej sercu położone jest ogromne jezioro Wigry. Jego kształt, a także rozmiar sprawiają, że skojarzenie z morzem nie jest całkowicie chybione. Szlak rowerowy, który poprowadzono dookoła Wigier ma ok. 46 km! W rankingu polskich jezior plasują się one dopiero na 11. pozycji, ale nie zmienia to faktu, że tafla wody miejscami ciągnie się po horyzont. Znajduje się na nim aż 19 różnej wielkości wysp, co dodaje mu jeszcze większego uroku. Na półwyspie Klasztornym we wsi Wigry znajduje się bodaj najbardziej znana atrakcja Suwalszczyzny, czyli pokamedulski klasztor z zachowanymi eremami (domki pustelników) i piękną barokową świątynią.
Wigry nie są jedynym à la morzem na Suwalszczyźnie. Jezior i jeziorek jest tam bez liku. Bardzo ciekawe jest jezioro Hańcza. Nie ze względu na wielkość, ale głębokość, która – w zależności od źródła – waha się od 105 do 113 m. Zdecydowanie najczęściej podawana jest uśredniona wartość ok. 108 m. Dla przeciętnego turysty te kilka metrów nie ma żadnego znaczenia, bo stojąc nad brzegiem Hańczy i tak nie dostrzeże się różnicy. Co innego w przypadku nurków mających w okolicy kilka dużych baz, z których wyruszają w podwodne głębiny.
Tym, co łączy Wigry i Hańczę, jest bodaj jedna z najbardziej malowniczych rzek w Polsce, czyli Czarna Hańcza. Polecam każdemu prześledzić jej bieg, który z każdym kilometrem się zmienia. W okolicach Błaskowizny, gdzie przepływa dnem stromego wąwozu, przypomina górską rzekę, ale kiedy minie most we Frąckach i zaczyna meandrować wśród pól, to emanuje błogim spokojem.
Wody i wzgórz na Suwalszczyźnie nie brakuje. Trzeba uruchomić nieco wyobraźnię, żeby dostrzec ich piękno. Lubię tę krainę za to, że tam ciągle można zostać odkrywcą – zdobyć bezimienną górę, dotrzeć nad dziki brzeg jeziora czy wyznaczyć nowy szlak do nieznanego nikomu punktu widokowego. Suwalszczyzna to prawdziwy raj dla odkrywców.

A co, kiedy pogoda nie współpracuje?

Deszcz czy gorsza pogoda na Suwalszczyźnie nie są problemem. Istnieje tam bowiem sporo miejsc, które idealnie sprawdzą się w momencie, kiedy z różnych powodów nie będziemy chcieli/mogli korzystać z uroków natury tego regionu. Wspomniałem już o klasztorze na Wigrach, który warto odwiedzić nie tylko ze względów religijnych, ale również historycznych. Znajduje się tam sporo zabytków sztuki sakralnej. Kolejnym ciekawym miejscem jest Muzeum Wigier w Starym Folwarku, w którym zaprezentowano najważniejsze zagadnienia przyrodnicze i kulturowe występujące na terenie Wigierskiego Parku Narodowego oraz w jego okolicach. Pozostając w muzealnym świecie, nie można pominąć mieszczącego się w Suwałkach Muzeum im. Marii Konopnickiej. Nieco na uboczu położone jest bardzo ciekawe muzeum poświęcone twórczości Czesława Miłosza. Znajduje się w malowniczej Krasnogrudzie.
Lista jest już pokaźna, a przecież nie ma na niej jeszcze muzeów z Puńska, Sejn czy Augustowa. Ich cechą wspólną jest to, że są mocno skupione na dość wąskiej tematyce i dzięki temu przedstawiają ją w interesujący sposób. Muzeum Kanału Augustowskiego jest świetnym przykładem na to, jak w pigułce można przestawić nie tylko sam proces budowy tego zabytku hydrotechniki, ale także jego znaczenie. W Puńsku poznaje się świat kultury litewskiej, a w Sejnach odkrywa się nieznane karty historii Żydów zamieszkujących dawniej te tereny. W sezonie od wiosny do jesieni warto wybrać się także do galerii Andrzeja Strumiłły w Maćkowej Rudzie, a także odwiedzić położoną w pobliżu galerię Piotra Malczewskiego.

Dla leniuchów czy aktywnych?

Trudno dać jednoznaczną odpowiedź, dla kogo jest wyprawa w Suwalskie, bo moim zdaniem obie te grupy, mimo że skrajne, bez problemu odnajdą się w tamtejszych klimatach. Warto podkreślić, że w tym regionie wiele pięknych miejsc – jezior czy morenowych wzgórz – można zobaczyć z okien samochodu (to opcja da leniwych). Inna rzecz to sielski klimat i błogi spokój, który dość szybko potrafi się tam udzielić wszystkim. Kilka razy spędzałem weekendy w siedlisku Cisowe Wzgórze w Rowelach i wiem, że wybór między czytaniem książki w hamaku zawieszonym między starymi jabłoniami a aktywnym zwiedzaniem może być trudny. Warto szukać równowagi i dzielić czas między błogie nicnierobienie a poznawanie uroków Suwalszczyzny.
Do moich ulubionych atrakcji związanych z aktywnymi formami spędzania czasu zaliczają się: szlak rowerowy dookoła Wigier, szlak pieszy wśród Sucharów w Wigierskim Parku Narodowym, spływ kajakowy Czarną Hańczą z Wysokiego Mostu do Okółka i spacer do głazów cesarza Wilhelma w Puszczy Rominckiej. No właśnie! Zapomniałbym o dwóch leśnych cudach w tym zakątku Polski, bo poza wspomnianą Puszczą Romincką jest jeszcze gigantyczna Puszcza Augustowska! Pierwsza jest terenem trudnym dla turystów, bo jest dzika, a odległości w niej są spore. Idealnie sprawdza się w niej rower, który z łatwością pozwala pokonywać długie leśne dukty. Ze względu na bliskość z Obwodem Królewieckim trzeba się tam liczyć z brakiem zasięgu. Jeśli chodzi o Puszczę Augustowską, to najbardziej lubię okolicę Raczek i uroczyska Święte Miejsce nad Rospudą. Można tam dojechać samochodem lub rowerem.

Garść wskazówek

Z moich wieloletnich obserwacji wynika, że Suwalszczyznę najlepiej odwiedzić w okresie od początku maja do połowy października. Bywałem tam kilka razy zimą i wiem, że wtedy jest to miejsce dla prawdziwych miłośników tego regionu, a krótki dzień nie sprzyja eksploracji. Sprawy zimą nie ułatwia także fakt, że wiele miejsc (noclegów czy restauracji) jest zamkniętych na cztery spusty.
Jeśli chodzi o kwestie kulinarne, to mogę polecić restaurację Pod Jelonkiem w Jeleniewie oraz Makarewicz Dworek w Szypliszkach i przydrożny Bar Skustele. Na Suwalszczyźnie koniecznie trzeba spróbować sękacza i w tym celu najlepiej wybrać się do Sejn, gdzie działa Domowy Wypiek Sękaczy u Marzeny.
Wybór opcji noclegu w tym regionie jest bardzo duży. Do moich ulubionych adresów zaliczają się: Cisowe Wzgórze w Rowelach, siedlisko Zakole Czarnej Hańczy w Tartaczysku, pensjonat Sirvis w Mołowistem i agroturystyka Dalej Nie Idę w Budzie Ruskiej.

Puszcza Knyszyńska nie odniosła nigdy medialnego sukcesu na miarę pobliskiej Puszczy Białowieskiej. Te dwa ogromne obszary leśne położone są na Nizinie Podlaskiej. Mają sporo cech wspólnych, ale też wiele je różni. W Puszczy Knyszyńskiej nie ma parku narodowego, a w Puszczy Białowieskiej nie znajdzie się śródleśnych polan z niewielkimi osadami. Nie chodzi jednak o porównywanie, bo to nie jest konkurs na miss puszczy. Każda z nich jest na swój sposób wyjątkowa. Postanowiłem przyjrzeć się Puszczy Knyszyńskiej z bliska, żeby odkryć jej urodę i niepowtarzalność. Leśny weekend okazał się strzałem w dziesiątkę! W podróż ruszyłem Mazdą 2 Hybrid, żeby samemu się przekonać, czy na takiej trasie rzeczywiście utrzymam niewielkie spalanie paliwa.

Na skraju lasu

Pierwszym przystankiem w mojej podróży do Puszczy Knyszyńskiej był Supraśl. Byłem w tym urokliwym miasteczku wiele razy i bardzo lubię jego aurę. Niska zabudowa, wąskie uliczki oraz typowy małomiasteczkowy klimat. Dzisiaj to miasto na skraju puszczy reklamuje się jako uzdrowisko. Widać liczne inwestycje, budowy i zmiany, jakie zachodzą.
W panoramie Supraśla dominuje prawosławny monastyr Zwiastowania Przenajświętszej Bogarodzicy. Klasztorne mury skrywają w sobie dwa bardzo ciekawe muzea. Muzeum Ikon, będące oddziałem Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, oraz Muzeum Sztuki Drukarskiej i Papiernictwa.
Wejście na wystawę w Muzeum Ikon to podróż do niezwykłej sfery sacrum. Dzieła wyeksponowane są w niecodzienny sposób, a zwiedzaniu towarzyszy cerkiewna muzyka w tle. Każda z ikon to odrębna historia i przyczynek do refleksji czy zadumy. Ilekroć przekraczam próg tego muzeum, odkrywam w świętych wizerunkach coś innego. Tym razem zachwyciła mnie część poświęcona ikonom z podlaskich świątyń.
W Muzeum Sztuki Drukarskiej i Papiernictwa nie opowiada się jedynie o historii maszyn służących w przeszłości do drukowania i powielania tekstu, ale można też zobaczyć, jak one działają. Wprawiona w ruch maszyneria drukuje dokładnie tak samo jak przed wiekami. Zwiedzanie wystawy jest więc nie tylko lekcją historii, ale też podróżą do przeszłości, w której ludzie rozwijali myśl techniczną w dążeniu do popularyzacji czytelnictwa.

W świecie Tatarów

Po drugiej stronie puszczy znajdują się Kruszyniany. Ta niewielka wieś od kilku lat przeżywa prawdziwy rozkwit. Turystów przyciąga w to miejsce meczet oraz słynna w całym regionie Tatarska Jurta, czyli restauracja serwująca dania kuchni tatarskiej. Po wielowiekowych tradycjach, które mają początek w XIV w., kiedy to Tatarzy zaczęli osiedlać się na tych terenach, nie zostało wiele. Po polskiej stronie granicy pozostały dwie wsie – Kruszyniany oraz Bohoniki. Zachował się w nich tatarski charakter. Każda ma swój meczet (miejsce modlitwy) oraz mizar (cmentarz).
Wizytę w Kruszynianach zawsze zaczynam od wejścia do meczetu. O jego historii, a także o historii Tatarów w Polsce opowiada tam zazwyczaj Dżemil Gembicki. Warto zatrzymać się przy tej opowieści dłużej, bo jego słowa przepełnione są nie tylko wiedzą, ale również pasją. Kawałek za meczetem położony jest mizar, który również warto zobaczyć.
Będąc w Kruszynianach, koniecznie trzeba spróbować regionalnej kuchni. Tatarska Jurta, restauracja prowadzona przez Dżennetę Bogdanowicz, pełni bardzo ważną rolę w krzewieniu kultury tatarskiej w Polsce. Do turystów, którzy licznie odwiedzają ten lokal, przemawia tradycyjnymi smakami. W karcie nie ma kompromisów, więc znajdują się w niej wyłącznie dania tatarskie. Będąc w okolicy, przez kilka dni stołowałem się z lubością w Tatarskiej Jurcie. Moim daniem numerem jeden są manty, czyli pierogi gotowane na parze z cielęciną, cebulą i dynią, polane masłem pietruszkowym. Kolejne miejsce na podium zajmuje czeburek. Jest to smażony pieróg nadziewany farszem z indyka z czosnkiem. Ciekawy smak ma również danie azu. To aromantycznie przyprawione mięso drobiowe podawane z ziemniakami, cebulą, fasolą oraz ogórkiem kiszonym. W kategorii deseru polecam manty z białym serem, które podawane są z jogurtem i sezonowym sosem owocowym. Kropką nad i w tej kulinarnej opowieści był dla mnie kompot z rokitnika. Cóż za wspaniały smak!
Czy kuchnia tatarska jest smaczna? Obiektywnie rzecz biorąc tak. Nie odbiega znacznie od tego, co znamy z polskich stołów, ale stosuje się w niej bardzo ciekawe połączenia smaków, a potrawy są inaczej przyprawione. Syty obiad świetnie dopełnia obrazu kultury tatarskiej, którą można zobaczyć w Kruszynianach.

No to las!

Tytuł tego artykułu nie jest clickbaitem. To Puszcza Knyszyńska gra pierwsze skrzypce w tej opowieści i choć do tej pory jeszcze się nie pojawiła w tekście z nazwy, to zarówno w przypadku Supraśla, jak i Kruszynian nie sposób oderwać tych miejsc od lasu. Puszczy można zasmakować, nawet jadąc główną drogą. Dla samej przyjemności z jazdy, polecam wybrać się do Kruszynian drogą z Białegostoku w kierunku Bobrownik. W czasach, kiedy dla ruchu tranzytowego otwarte było przejście graniczne z Białorusią, na drodze nr 65 było mnóstwo ciężarówek. Dzisiaj panuje na niej głucha cisza. Przydrożne parkingi, opuszczone place handlowe – obrazy rodem z apokalipsy. Ten stan rzeczy sprawił, że choć jest to droga krajowa, to obecnie służy jedynie lokalnym mieszkańcom i turystom. Jadąc nią ponad 30 km, można delektować się widokami sosnowych lasów. Co jakiś czas, niczym przecinek w tej opowieści natury, pojawia się kilka zabudowań.
Podobnie sprawa wygląda na drodze z Supraśla do Krynek. To drugi wariant dojazdu do Kruszynian. Którą drogę wybrać? Moim zdaniem trasa przez Królowy Most drogą nr 65 jest piękniejsza! Jest w niej mały haczyk, czyli odcinek nawierzchni szutrowej (ok. 5 km).
Te wspomniane dwie asfaltowe szosy to byłoby na tyle, jeśli chodzi o gładkie nawierzchnie. Zdecydowana większość dróg prowadzących przez puszczę jest szutrowa. Są to dobrze utwardzone drogi, które mają jednak bardzo różny stan. Od gładkich po dziurawe niczym szwajcarski ser. Chcąc zajrzeć w głąb puszczy, w miejsca odludne, trzeba liczyć się ze zdjęciem nogi z gazu. Czy to przeszkadza? Wcale! Wręcz jest to wskazane, bo dzięki temu można podziwiać piękne dzikie ostępy.
Gdzie się zapuścić w puszczę? Mam dwie trasy godne polecenia. Pierwsza to odcinek między Supraślem i Królowym Mostem. Jest to 13 km szutrowej drogi przez las. Podczas jazdy nie widać nic poza drzewami i plątaniną leśnych dróg. Polecam zatrzymać się w połowie tego odcinka i wejść na chwilę w którąkolwiek stronę w głąb lasu. Cisza i święty spokój mają tam zupełnie inny wymiar. Sama droga stanowi skrót, więc jest uczęszczana.
Inna droga prowadzi do osady Sosnowik. Mnie w te puszczańskie ostępy przyciągnął „jeleni most”, który bardzo chciałem zobaczyć. Do Sosnowika skręca się z głównej szosy w Talkowszczyźnie. Dalej pokonuje się ok. 5 km malowniczej leśnej drogi. Do samego mostu nie da się dojechać i trzeba do niego przejść albo od strony osady, albo od strony krzyża wotywnego mijanego po drodze. Uważam, że warto wyjść z auta i przejść się po lesie przez te 30 minut, żeby zobaczyć ciekawie wyrzeźbione przęsła mostu. Znajduje się on na skraju rozległej polany, a jego otoczenie jest bardzo malownicze. Można też podarować sobie most i po prostu pojechać do Sosnowika, żeby zobaczyć puszczańską osadę. Nie ma tam nic szczególnego – kilka domostw i gospodarstw, które wyglądają na zamieszkałe tylko sezonowo. Można doświadczyć w tym miejscu niezwykłej ciszy i błogiego sielskiego klimatu. Widoki na puszczę otaczającą polanę z Sosnowikiem są bardzo malarskie.
Nie są to jedyne ciekawe opcje w puszczy. Moim zdaniem jednak całkowicie wpisują się w jej klimat. Można pojechać do Lipowego Mostu, Surażkowa czy Nowosiółek. W puszczy znajduje się sporo niewielkich osad, których nie sposób wypatrzeć na mapach. Czasami jest to dosłownie kilka domów pośrodku niczego. Takie miejsca mają niepowtarzalny klimat.
Poruszanie się samochodem po Puszczy Knyszyńskiej nieco komplikują liczne zakazy wjazdu na leśne drogi. Zazwyczaj udostępnione są odcinki prowadzące do zamieszkałych osad, ale im głębiej w las, tym trudniej znaleźć w tym labiryncie legalny przejazd. Sprawę utrudnia również permanentny brak zasięgu telefonicznego. Nawet mapy offline nie do końca zdają egzamin. Trzeba miejscami jeździć „na czuja”, ale często kończy się to zawracaniem i powrotem tą samą drogą.
A pieszo albo rowerem można? Pewnie! Szlaków, dróg i ścieżek w puszczy jest pod dostatkiem. Odległości są jednak na tyle duże, że w czasie weekendowego wyjazdu zrezygnowałem z wędrówek, a na wycieczkę rowerową przyjdzie z pewnością jeszcze czas. Skupiłem się tym razem na tym, co każdy może zobaczyć w puszczy. Poza wymienionymi miejscami na uwagę zasługują jeszcze co najmniej trzy punkty. Otwarta niedawno zagroda pokazowa żubrów w Kopnej Górze. Tuż obok niej znajduje się bardzo urokliwe arboretum leśne z ciekawymi okazami drzew i krzewów.
Miejscem wręcz kultowym na mapie Puszczy Knyszyńskiej jest również skupiony wokół leśnych tematów ogród przyrodniczo-leśny Silvarium w Poczopku. To trio w kompleksowy sposób przedstawia naturę puszczy. Możliwość zobaczenia z bliska króla puszczy, czyli żubra, jest niezapomnianym przeżyciem.

Wisienka na torcie

Puszcza Knyszyńska zachwycała i zaskakiwała mnie na każdym kroku. Wiedziałem, że nie zdołam jej w pełni doświadczyć bez wsłuchania się w wieczorną ciszę. Szukałem więc miejsca z dala od cywilizacji, by się zatrzymać, i wylądowałem w domku na drzewie! Na Łośmiu Metrach to istny raj na ziemi. Zanim zasnąłem, siedziałem w salonie na fotelu i przez otwarte okno słuchałem pohukiwania sów na skraju puszczy. Budząc się rano, przez wielkie okna w sypialni patrzyłem na kołysane wiatrem drzewa. W tym domku znaleziono złoty środek między przestrzenią mieszkalną i bliskością natury. Wiem, że bez tego doświadczenia spania w Puszczy Knyszyńskiej odbierałbym ją zupełnie inaczej. Nocą, kiedy w okowach ciemności znika widzialny świat, trzeba wyostrzyć zmysł słuchu, żeby się przekonać, jak wielu dzikich mieszkańców ma ten las.
Możliwość przebywania blisko przyrody w tak komfortowych warunkach, jakie oferuje domek Na Łośmiu Metrach, przypomniało mi moje marzenia z dzieciństwa o tym, żeby spać w domku na drzewie. Rano obudziło mnie słońce, które przedzierając się przez liście drzew, odegrało na ścianie sypialni istny teatr światłocieni.

Dla kogo ta puszcza?

Puszcza Knyszyńska to dobre miejsce dla tych, którzy szukają kontaktu z naturą, lubią ciszę i niestraszne im spędzenie czasu bez dostępu do internetu. Leśne ostępy działają niczym naturalny filtr i skutecznie odcinają od świata zewnętrznego. Łatwo się wyciszyć i odpocząć. Atrakcje jednak nie są tu podane na tacy. Trzeba się sporo najeździć. Tym bardziej doceniałem Mazdę 2 Hybrid, która w czasie tej podróży spalała jedynie 4,2 l/100 km. Do tej puszczy z pewnością będę jeszcze wracał. Czuję spory niedosyt, bo choć wiele już zobaczyłem, to nadal kuszą mnie te wielkie połacie zieleni na mapie z dala od dróg i cywilizacji, gdzie można się dostać tylko pieszo lub rowerem.

Pagórki, jeziora, rzeki i lasy. Chcąc wyrazić to jednym słowem, wystarczy powiedzieć Suwalszczyzna. Ta krótka charakterystyka zdradza wszystkie najważniejsze cechy tego malowniczego regionu Polski. Działający tam lodowiec pozostawił po sobie wiele śladów – morenowe wzgórza, rozrzucone po polach głazowiska czy jeziora rynnowe. W tej idyllicznej krainie płyną takie rzeki jak Czarna Hańcza, Szeszupa czy Marycha. W pejzażu dominują rozległe pola, łąki i pastwiska, które rozlewają się po pagórkach. Na ich szczytach często ulokowane są gospodarstwa, których architektura nie należy do zbyt ciekawych. Z pewnością są funkcjonalne, bo takie mają być. Na tych rolniczych terenach moja obecność często wywołuje zdziwienie mieszkańców. Kto bowiem dociera do Ejszeryszek czy Poszeszupia-Folwarku?

Miękko pod kołami

Na wstępie trzeba jasno podkreślić, że nawierzchnia na tej trasie bywa różna. Asfalt, popękany i dziurawy asfalt, szuter czy piach z szutrem. Są to drogi, na których idealnie sprawdza się napęd 4×4, ale nie jest to konieczne. Patrząc na auta, którymi jeżdżą miejscowi, można odnieść wrażenie, że przejedzie się tam dosłownie wszystkim. Problem powstaje wtedy, kiedy padają obfite deszcze czy ziemia jest morka po zimie. W okresach suchych największą zmorą jest kurz i pył, który unosi się po przejeździe nawet z niewielką prędkością.
Tym razem w podróży przez Suwalszczyznę do Mazdy CX-60 mieliśmy przypiętą przyczepę kempingową. Nie odważyliśmy się jedynie na przejazd odcinka z Łopuchowa do Błaskowizny. Nawet nie ze względu na stan nawierzchni, co na szerokość drogi. Poza tym nigdzie nie mieliśmy problemów z przejazdem. W pamięci mamy jednak marcowy przejazd z Wodziłek do Udziejek i wtedy droga była naprawdę błotnista i bez napędu 4×4 nie dało się jej przejechać. Z tych względów rekomendujemy pokonywanie tej trasy w okresie od końca maja do końca października, z wyłączeniem czasu po obfitych opadach.

Wśród pagórków

Trasa swój początek ma w Wiżajnach. Wieś opuszcza się drogą w kierunku Ejszeryszek. Tuż za miejscowością zmienia się pejzaż, a z drogi biegnącej do góry podziwiać można niewielkie jeziorka. Między wsią Wysokie a Maszutkinie należy skręcić w prawo, w szutrową drogę. Prowadzi ona do osady Makowszczyzna. Nieutwardzona droga biegnie po grzbiecie pagórka, z którego roztaczają się wspaniałe widoki. Kiedy rozpoczyna się zjazd, trzeba skręcić w lewo, w krętą drogę biegnącą w dół do Olszanki. Ten fragment jest naprawdę stromy. Tam można w pełnej krasie zobaczyć, jak potężne są te pagórki. Trzymając się głównej drogi, dojeżdża się do asfaltu, gdzie należy skręcić w lewo. Pnąc się stromo do góry, wjeżdża się na szczyt. Między domami po lewej stronie roztaczają się piękne widoki na pofałdowane wzgórza. Jadąc dalej po asfaltowej nawierzchni, trasa biegnie bardzo krętą i wąską drogą do Michałówki. Na skrzyżowaniu skręca się w lewo i wyjeżdża prosto Ejszeryszek. Na początku wsi należy skręcić w prawo. Wydaje się, że ta droga prowadzi niemal na koniec świata i… rzeczywiście tak jest! Jadąc nią cały czas prosto, dociera się do granicy polsko-litewskiej. Z okna samochodu doskonale widać słupki graniczne. W tych pięknych okolicznościach przyrody dojeżdża się do Poszeszupia-Folwarku. O ile mijane do tej pory wsie wydawały się leżeć na końcu świata, tak to miejsce zdaje się bić je wszystkie na głowę. Jest tam cicho i pięknie. Pola ciągną się po horyzont. Unikalnego klimatu tego miejsca nie da się opisać czy pokazać na zdjęciach. Trudno też znaleźć drugi taki krajobraz w Polsce, żeby przedstawić porównanie.

Wracając w stronę cywilizacji, warto przejechać drogą wzdłuż bagnistego Uroczyska Poszeszupie. Inny wariant to przejazd drogą przez osadę Potopy. Obie opcje są malownicze i kończą się w Rutce-Tartaku, więc w zależności od upodobań można wybrać jedną z nich. Ta pierwsza ucieszy oczy miłośników dzikiej przyrody, a druga wyróżnia się pięknymi widokami na otwarte przestrzenie.

Nad jezioro!

Na rondzie w Rutce-Tartaku kierujemy się w stronę Suwałk, aby już po chwili skręcić z głównej drogi w kierunku wsi Pobondzie. Droga, która biegnie przez wieś, prowadzi wzdłuż malowniczego jeziora o tej samej nazwie. Pozostając na głównej szosie, przez Lizdejki i Postawele dojeżdża się do wsi Polimonie. W niej trzeba skręcić w prawo na szeroką asfaltową drogę, która prowadzi do Smolnik. Na początku wsi znajduje się jeden z najbardziej znanych punktów widokowych. Nosi nazwę „U Pana Tadeusza”, ponieważ właśnie w tym miejscu powstały pierwsze ujęcia ekipy Andrzeja Wajdy do adaptacji tego dzieła Mickiewicza. Wstęp na punkt widokowy jest płatny, znajduje się tam wiata, z której podziwiać można spektakularny widok na kilka jezior położonych poniżej (podobno jest ich aż 7) i Cisową Górę w tle.
Ze Smolnik szutrową drogą jedziemy przez Dzierwany nad jezioro Hańcza. Ten odcinek drogi jest dość dziurawy i wymaga sporej uwagi kierowcy. Miejscami jest stromo i wąsko, co stanowi wyzwanie, gdy ktoś jedzie z przeciwka. Na końcu szutrowej drogi, po lewej stronie, znajduje się dobrze widoczny parking i zejście nad jezioro. Spacerując wśród potężnych drzew, można zobaczyć ruiny starego dworu, z którego pozostały tylko fundamenty.
Na skrzyżowaniu z asfaltową drogą należy skręcić w lewo do wsi Mierkinie. W Przełomce droga się rozwidla. Może być mylący skręt do wsi o nazwie Hańcza, ponieważ ona nie jest położona nad jeziorem. Trzeba odbić lekko w lewo, w kierunku Bachanowa. Na samym początku wsi znajduje się parking, z którego można zejść nad rzekę Czarną Hańczę i zobaczyć rozległe głazowisko. Jadąc przez Bachanowo, dociera się do Błaskowizny. Przy głównej drodze, po lewej stronie, ulokowany jest parking nad jeziorem i jest to jedno z niewielu miejsc, z których legalnie można zobaczyć taflę tego najgłębszego jeziora w Polsce. Niewielki drewniany pomost i piaszczysta plaża są oblegane przez nurków. Hańcza oferuje im wyjątkowe warunki do uprawiania tego sportu.
Kawałek za parkingiem kończy się asfalt i zaczyna się szutrowa droga prowadząca do Łopuchowa. Warto zdjąć na niej nogę z gazu, ponieważ przebiega skrajem rezerwatu przyrody Głazowisko Łopuchowskie. Z okien samochodu widać dziesiątki porozrzucanych po polach głazów, które przywędrowały w to miejsce z lodowcem. Droga na tym odcinku jest dość wymagająca i występują na niej spore różnice wysokości. Ostry zjazd kończy się na skrzyżowaniu w Łopuchowie, gdzie należy skręcić w prawo do Wodziłek.

Suwalska klasyka

Odcinek z Łopuchowa do Wodziłek śmiało można uznać za jedną z najbardziej malowniczych dróg na Suwalszczyźnie. Szutrowa droga prowadzi cały czas lekko pod górę, aż dociera do zabudowań wsi, wśród których dominuje molenna, czyli dom modlitwy staroobrzędowców. To wyznanie powstało po rozłamie w Rosyjskim Kościele Prawosławnym. Niestety z powodu braku informacji trudno określić, kiedy wnętrze świątyni jest dostępne, więc pozostaje obejrzenie jej z zewnątrz.
Mijając molennę po lewej stronie, należy jechać dalej prosto i na pierwszym skrzyżowaniu skręcić w lewo. Szutrowa droga prowadzi prosto na parking w pobliżu Góry Zamkowej. Wysokie na 228 m n.p.m. wzgórze oblane jest wodami trzech jezior: Szurpiły, Kluczyska i Jegłówka. Wspinając się na szczyt góry, warto wiedzieć, że jest to wyjątkowe stanowisko archeologiczne. W tym miejscu przed wiekami istniało bardzo ważne grodzisko na ziemiach Jaćwingów. Historię można poznać szczegółowo, spacerując ścieżką edukacyjną „Na Górę Zamkową”. Miejscem wartym odwiedzenia jest także Izba Pamięci Jaćwieskiej w Szurpiłach, gdzie znajduje się makieta dawnego grodziska, a także repliki zabytkowych przedmiotów znalezionych w obrębie góry.
Ostatnim akcentem trasy jest przejazd do Jeleniewa. Ta wieś szczyci się najstarszą restauracją na Suwalszczyźnie. Rzeczywiście sława lokalu „Pod Jelonkiem” jest wielka, dlatego trudno o nim nie wspomnieć, pisząc o tych terenach. W restauracji można przez cały rok skosztować regionalnych potraw – kartacza, babki czy kiszki ziemniaczanej. Na miejscu dostępne są także produkty od lokalnych dostawców. Warto też spróbować buzy podlaskiej, która jest napojem o dość ciekawym połączeniu smaków, a sam przepis trafił na Podlasie aż z Macedonii.

Trasa kończy się w Jeleniewie, z którego drogą nr 655 można dojechać do Suwałk. Gdyby ktoś chciał rozwinąć przejazd o kolejne ciekawe miejsca, to warto wybrać się nad pobliskie jeziora Szelment Mały i Szelment Wielki. Po drodze mija się słynny w regionie stok narciarski. Po drugiej stronie drogi ekspresowej S61 roztacza się równie malownicza kraina, o której przeczytać można m.in. w opisach tras:
Na Drodze Mlecznej
Suwalszczyzna
Z Suwalszczyzny na Półwysep Helski

Obudziło mnie pianie koguta. Przez okno na poddaszu niespiesznie wkradał się do środka nowy dzień. Był to znak, że trzeba wstawać i ruszać na poszukiwania nowych miejsc na Podlasiu. Będąc w tym zakątku Polski, jak zwykle zatrzymałem się u Tamary i Piotra w Domu „Pod Klonem” nad Biebrzą. Wyjeżdżałem z Giełczyna, pokonując mgłę snującą się nad rozlewiskami. Dojechałem do Carskiej Drogi i choć zupełnie nie miałem wiary w sens tego, co robię, to na chwilę skręciłem w prawo. Uwielbiam ten fragment „Carskiej”, który ciągnie się od Laskowca do wieży widokowej na Bagnie „Ławki”. Kiedy dojechałem na miejsce, słońce już leniwie wstało, a ja wsłuchałem się w ptasi koncert, który miałem tylko dla siebie. Było tuż po 5.30…

Wieczorem, kiedy siedzieliśmy z Piotrem przy kominku, wypytałem go o kilka miejsc w okolicy, które chciałem odwiedzić. Jego wiedza zawsze mnie zaskakuje. Pokazuję mu zdjęcie, a on bezbłędnie mi mówi, gdzie to jest. Okazało się, że zupełnie nieświadomie większość kadrów, która mnie interesowała, pochodziła z jednego miejsca. W moich uszach zadźwięczała nazwa: grobla koło Grądów-Woniecka. Jak się później okazało, dokładnie z drugiej strony rzeki, w Bronowie, bywałem już wielokrotnie, ale zawsze wysoki stan wody uniemożliwiał mi dotarcie w to miejsce. Tym razem było inaczej. Pojechałem z drugiej strony, robiąc przy tym solidny objazd. Skręciłem z asfaltu na dziurawą szutrową drogę i w duszy cieszyłem się, że na Podlasie pojechałem mazdą CX-60. Przełączyłem napęd na tryb offroad i niespiesznie ruszyłem groblą przed siebie. Początkowo woda była nieco dalej, ale na końcu przejazdu jechałem już tylko wąskim pasmem suchej drogi pośród podlaskiego morza. Do tego trzeba dodać łany kaczeńców, czyli knieci błotnej. Wyglądało to bosko! Jest to wyjątkowe miejsce dla tych, którzy szukają kontaktu z dziką, nieokiełznaną naturą. Wędrowałem po tych rozlewiskach w kaloszach i byłem naprawdę szczęśliwy z tak zaskakująco uroczego poranka.

Zgodnie z prognozą pogody o godzinie 8.00 nadciągnęły chmury i zaczął padać deszcz. Pojechałem na śniadanie do baru „U Dany” w Wiźnie i patrzyłem przez okno, jak krople wody uderzają o rozlaną w tym miejscu rzekę. Tego dnia plan miałem ambitny, więc musiałem przemieścić się do Białegostoku. W strugach deszczu z centrum miasta zabrałem czekającego na mnie Jerzego Rajeckiego. To prawdziwa legenda podlaskiej fotografii! Bardzo chciałem go poznać i zobaczyć z bliska jego warsztat. Dlatego jakiś czas temu skontaktowałem się z nim. Umówiliśmy się na wspólną etnograficzną przejażdżkę po Krainie Otwartych Okiennic i zakamarkach typowych dla jego profilu na Facebooku „Klimaty Podlasia”, który obserwuje ponad 158 tysięcy osób. Chciałem poznać fenomen jego zdjęć i uznałem, że najlepiej zrobić to u źródła.

Wyjechaliśmy z Białegostoku w kierunku południowym. W początkowej rozmowie padło hasło, że pojedziemy w stronę Bugu, ale nie było to zobowiązujące. Po krótkim czasie jazdy w zanikającym na szczęście deszczu dojechaliśmy do wsi Wojszki. Jerzy nagle poprosił, żebym zatrzymał samochód, a sam żwawo ruszył w kierunku stojącej na jakimś podwórku kobiety. Dla mnie, wychowanego na Śląsku i mieszkającego na Dolnym Śląsku, było to wielkie zaskoczenie, kiedy z uśmiechem wkroczyliśmy na czyjeś podwórko. Kobieta wyszła nam na spotkanie, a ja po pierwszych słowach już wiedziałem wszystko. Jerzy rozmawiał z nią w trudno zrozumiałym dla mnie języku. Przywitał się w gwarze i na twarzy tej Pani pojawił się uśmiech. To język i umiejętność porozumiewania się z ludźmi jest kluczem do sukcesu zdjęć Jerzego! Minęło może pięć minut, a ta pani pozowała nam do zdjęć z kurą na rękach.
Pisząc te słowa, już wiem, że w podobny sposób wyglądało każde spotkanie po drodze. Jerzy wypowiadał magiczne słowa i stawał się cud. Z twarzy znikał dystans i zakłopotanie. W ich miejsce pojawiała się wschodnia otwartość. Wiem też, że przez prawie 20 lat fotografowania Jerzy nauczył się rozmawiać z ludźmi i błyskawicznie budować zaufanie. Stało się dla mnie jasne, dlaczego mimo że na Podlasiu jest tak wielu świetnych fotografów, to nie mają w dorobku tak wyjątkowych prac jak on. Z każdym kolejnym spotkaniem podziwiałem jego warsztat i to nie tylko ten fotograficzny, ale także społeczny, bo tych spotkań przez cały dzień naliczyłem aż 13!
Nie potrafię do końca pojąć, jakim cudem po chwili rozmowy przy płocie byliśmy zapraszani do wnętrza stuletniego domu, żeby zobaczyć w nim oryginalny piec kaflowy, który pełni rolę kuchni, ale też ogrzewania. Co więcej, mijały kolejne minuty, a my przed obiektywem mieliśmy uśmiechniętych staruszków, którzy pozowali nam do zdjęcia na wzór fotografii ślubnej, która wisiała na ścianie. Innym razem Jerzy zauważył stary spichlerzyk i to stało się kluczem do rozmowy. On potrafił w locie wyłapać detale, na które ja nie zwracałem uwagi. Jeśli do tego doda się otwartość i pewność siebie, powstaje przepis na niezwykłe zdjęcia.

Czy da się to powtórzyć bez Jerzego? Nie. Jestem o tym przekonany. Wiele razy przejeżdżałem przez takie wioski jak Wojszki i jako obcy nie mam szans na dostęp do świata, do którego wprowadza mnie swojak. Na szczęście Jerzy jest bardzo otwartą osobą i można śmiało skontaktować się z nim, żeby wynająć go jako przewodnika na „wycieczkę” po Klimatach Podlasia.

Wracam na trasę, bo Wojszki to był dopiero pierwszy punkt. Kolejnym miejscem, do którego zajrzeliśmy, była Karczma Koszarka położona na skarpie nad Narwią. Pyszne jedzenie z iście podlaskiego menu śmiało polecam tym, którzy chcą zakosztować regionalnej kuchni i zjeść choćby dobrego kartacza. Z głównej szosy nr 19 skręciliśmy do wsi Ploski. Tam był prawdziwy raj! To właśnie w tej wsi zobaczyłem pierwszy raz w życiu oryginalne wnętrze podlaskiego domu.
Jadąc dalej – przez Stupniki, Kożyno, Zubowo i Pasynki – dotarliśmy do wsi Miękisze. Jako fan filmu „Znachor” bardzo chciałem zobaczyć most, przy którym Maria Wilczur i hrabia Czyński (Anna Dymna i Tomasz Stockinger) mieli wypadek na motocyklu. To miejsce wygląda dzisiaj zupełnie inaczej. Tuż obok znajduje się Życiodajne Źródło, które obudowane jest kaplicą. Jest to znane miejsce kultu wśród wyznawców prawosławia. Niezwykłym spotkaniem była wizyta w pracowni rzeźbiarza Włodzimierza Naumiuka w Kanikach.

Ciełuszki, Soce, Pawły, Dawidowicze, Sieśki, Gnieciuki… Mógłbym tak długo wymieniać nazwy wsi, przez które jechaliśmy. Zaznaczę je na mapie poniżej. Świetnym kompendium wiedzy o tym zakątku Podlasia jest przewodnik Jerzego „Kraina Otwartych Okiennic”. Książkę znaleźć można w różnych lokalnych księgarniach lub skontaktować się bezpośrednio z autorem, który również sprzedaje swoje publikacje. Ma ich na koncie całkiem sporo. Polecam jego albumy o Podlasiu, bo moim zdaniem nie mają sobie równych.

Dzień zakończyłem… zachodem słońca na Górze Strękowej. To ciekawa klamra, bo o tym miejscu wiele razy pisał nieżyjący już Wiktor Wołkow, legenda podlaskiej fotografii. Stałem na górze wpatrzony w tarczę słońca niknącego za wysokim brzegiem Biebrzy. W mojej głowie kołatała się myśl, że można przyjeżdżać na Podlasie do woli, ale dopiero kiedy jest się stąd, zaczyna się tworzyć tak niezwykłe prace jak Jerzy Rajecki czy Wiktor Wołkow. Żyć na Podlasiu. To, moim zdaniem, klucz do serca tego regionu.

Ściana wschodnia to miejsce, które jest ciekawe o każdej porze roku. Mój wybór padł tym razem na długi odcinek między Białowieskim Parkiem Narodowym a Poleskim Parkiem Narodowym. W planach miałem obserwację tego, jak te dwa niezwykłe miejsca budzą się do życia z zimowego snu, czyli z aury, która kolejny już raz nie była ani mroźna, ani śnieżna. Nijakość zimy sprawia, że owa szaroburość dookoła zdaje się zaczynać w listopadzie i kończyć w kwietniu. A co z marcem? Przecież to wtedy przeżywamy równonoc i rozpoczyna się astronomiczna wiosna. Czy udało mi się ją zobaczyć? Nie bardzo… Za to słyszałem ją niezwykle wyraźnie! Zwiastuje ją śpiew ptaków. Te wiosenne koncerty na tysiące ptasich gardeł są wyjątkowe. W panującej dookoła szarości to właśnie one rozgłaszają nadejście tej upragnionej pory roku.

Woda na drodze

Jadąc na wschód, nie lubię się spieszyć. Podlasie i Lubelszczyzna to miejsca, którym obcy jest pośpiech. Tuż za rogatkami miast toczy się inne życie – wiejskie, zgodne z naturą i czułe na to, co się dzieje dookoła. Jako miejsce buforowe i nastrajające mnie odpowiednio do dalszej podróży wybrałem Dom „Pod Klonem” nad Biebrzą w Giełczynie. Uwielbiam te dziuple na piętrze i śpiew ptaków o poranku. Z Piotrem, który razem z Tamarą jest gospodarzem tego miejsca, usiadłem do szczerej rozmowy o Biebrzy, Podlasiu i życiu na tym końcu świata. Rankiem ruszyłem w dalszą drogę.

Spadające krople deszczu nie zwiastowały nic dobrego. Odpuściłem pierwotny plan przedzierania się wzdłuż Narwi od Waniewa aż po Siemianówkę. Jak wielkie miało to znaczenie, zrozumiałem w Teremiskach, ale o tym będzie później. Wybierając wariant „B”, skróciłem trasę i pojechałem prosto do skitu w Odrynkach. Jest to prawosławna męska pustelnia. Założył ją w tym magicznym miejscu archimandryta Gabriel. Duchowny stworzył nie tylko kompleks budynków, ale udało mi się tchnąć w to miejsce niezwykłego ducha. Po jego śmierci w 2018 r. pustelnią zajęli się mnisi z Jabłecznej.

Byłem w tym miejscu już kilka razy. Zawsze bez problemu udawało mi się dojechać do bramy wejściowej. Tym razem tuż za wsią stanąłem nad brzegiem wielkiego rozlewiska. Nie zaryzykowałem przeprawy przez wodę, ale spostrzegłem, że do pustelni prowadzi drewniana kładka rozpoczynająca się na skraju wsi. Przejechałem tam i pieszo udałem się do pustelni. Nie umiem opisać, jak to miejsce działa na zmysły i na ducha. Polecam je wszystkim – wierzącym, niewierzącym, a zwłaszcza poszukującym.

Ślady

Nawet nie zauważyłem, kiedy deszcz postanowił przestać padać. Mknąłem dalej w kierunku Narewki, gdzie chciałem odnaleźć stary żydowski cmentarz. Kirkut o tej porze roku jest łatwy do odnalezienia. Nie pozostało już tam za wiele śladów przeszłości. Macewy wystają z ziemi niczym przecinki. Latem, gdy zrobi się zielono, praktycznie znikają w morzu roślinności. Przyznam, że to miejsce zrobiło na mnie piorunujące wrażenie. W latach 20. XX w. ponad połowa mieszkańców była wyznania mojżeszowego. Ich liczebność sięgała ponad 600. Dzisiaj pozostały po nich nikłe ślady.

Próbując zebrać myśli, pojechałem do Bojarskiego Gościńca. Było jeszcze całkiem wcześnie, więc zjadłem rosół z kołdunami. Przed sobą miałem ogromną ścianę Puszczy Białowieskiej. Głównym celem była osada Topiło. Po drodze do Białowieży skręciłem w lewo i pojechałem na skraj Białowieskiego Parku Narodowego. Kosy Most to kolejny pomnik przeszłości. Zatopione w puszczy tory kolei wąskotorowej, nieczynny most i ogromne place do składowania drewna. Natura powoli odbiera to, co się jej należy. Lubię to miejsce, bo działa niczym naturalny filtr. Pierścień lasu dookoła jest tak duży, że nie docierają tam żadne odgłosy cywilizacji.

Żubr!

Przejechałem przez puszczę i zatrzymałem się na skrzyżowaniu, gdzie miałem dwie opcje: w lewo Białowieża, w prawo Teremiski. Pierwotnie chciałem jechać w lewo, ale w ostatniej chwili odbiłem w prawo. Przed oczami wyrosły mi zabudowania w Teremiskach. Rozglądałem się dookoła, czy przypadkiem nie dojrzę gdzieś Adama Wajraka, który często opowiada o tym miejscu. W podcaście Pawła Drozda ten znany dziennikarz i przyrodnik wspominał o tym, że w Teremiskach trzeba zamykać furtki do gospodarstw, bo na podwórko może wejść… żubr. Potraktowałem to jako lokalny żart. Nie spotkałem na ulicy tej wsi żywego ducha.
Kiedy już zobaczyłem tablicę informującą, że to koniec Teremisek, nagle katem oka dojrzałem stojącego w oddali… żubra. Zahamowałem, cofnąłem i zatrzymałem się w bocznej drodze. Później okazało się, że przypadkowo ustawiłem mazdę CX-60 w taki sposób, że mogłem podziwiać to potężne zwierzę przez jej okna. Z początku byłem zaaferowany tym, co widzę, i nie patrzyłem, co dzieje się w pobliżu. Po drugiej stronie drogi usłyszałem szmer. Zobaczyłem stojące tam za drewnianym płotem… kolejne dwa żubry! Były może 10 metrów ode mnie. Podszedłem po cichu, najbliżej jak się da. Wyglądały tak, jakby totalnie miały gdzieś moją obecność. Zagryzały trawę i z gracją przesuwały się po ogródku. Widać ktoś nie zamknął furtki…

Topiło, które tak bardzo chciałem zobaczyć, okazało się mało ciekawym miejscem. Osada leśna, do której dojechałem dziurawą szutrową drogą. Na miejscu tory i stacja kolei wąskotorowej, która działa w sezonie letnim. Tuż obok zbiorniki wodne. Największe wrażenie zrobiła na mnie kapliczka stojąca w samym środku wsi. To kolejny ślad przeszłości.

Zrobiło się już późno. Musiałem mknąć dalej, bo wymarzyłem sobie zachód słońca nad Bugiem. Krętymi drogami dojechałem do Siemiatycz i pojechałem na południe. Bardzo chciałem zdążyć na ostatnie promienie słońca w Gnojnie. Zatrzymałem się na parę minut, podziwiając rzekę z wysokiego brzegu nad wsią. Kiedy zjechałem na dół do przystani promowej, słońce schowało się za gęstym pasem chmur. To był koniec przygód tego dnia. Pozostało mi tylko dojechać do Janowa Podlaskiego i znaleźć drogę do Uroczyska Zaborek. Po drodze zatrzymałem się na kolację w zamkowej restauracji „U Biskupów” i muszę przyznać, że jest to miejsce godne polecenia. Co prawda sam obiekt i jego splendor nie do końca pasują mi do klimatu okolicy, ale pyszne jedzenie przekonało mnie o tym, że warto przymknąć na to oko.

Uroczysko Zaborek poznałem w 2017 r. Wróciłem tam z wielką radością, bo w mojej pamięci trwale zapisał się klimat tego miejsca. W okowach nocy dostałem się do pokoju i zasnąłem szybko po dniu pełnym wrażeń. Wiedziałem, że rano czeka mnie niezwykły spektakl mgły i świateł. Z prognozy pogody jasno wynikało, że zdarzy się coś ciekawego – przymrozek i duża wilgotność, a do tego brak chmur to idealny przepis na gęstą mgłę. Ani trochę się nie pomyliłem! Cóż to był za boski poranek! Spacerując po terenie pensjonatu, czułem się jak w reymontowskiej wsi. Jest to prawdziwie magiczne miejsce i polecam je tym, którzy chcą odbyć piękną podróż w klimaty przeszłości. Gdzie indziej zje się śniadanie podane w starej plebanii z 1880 r.?

Bug prowadzi

Trzymając się rzeki i jednocześnie granicy polsko-białoruskiej, jechałem w kierunku Włodawy. Minąłem Kostomłoty z jedyną na świecie parafią unicką, minąłem Kodeń i dojechałem do mitycznej Włodawy, która w mojej pamięci zapisała się głównie dzięki piosence Starego Dobrego Małżeństwa. Tylko raz zjechałem z głównej drogi. Odbiłem do Jabłecznej, ale bardzo zasmuciło mnie to, co zobaczyłem nad rzeką. Zanim udało mi się tam dojść, byłem kontrolowany przez straż graniczną, a wcześniej zatrzymany przez patrol wojskowy. Odpuściłem dalsze zbliżanie się do pasa granicznego. Szkoda, bo jeszcze 5 lat temu mogłem tam podziwiać naprawdę wyjątkowe pejzaże.

Włodawa to miasto, w którym bardzo chciałem zobaczyć Wielką Synagogę. Udało mi się to tylko z zewnątrz. W środku trwa remont, więc musiałem obejść się smakiem. Odwrotna sytuacja spotkała mnie w Miejscu Pamięci w Sobiborze. Tam zobaczyłem poruszającą wystawę w muzeum, a teren dawnego obozu zagłady był niedostępny ze względu na prowadzone w prace budowlane.

Magia Polesia

Nawigację ustawiłem na ścieżkę przyrodniczą Perehod. Chciałem bliżej poznać przyrodę Poleskiego Parku Narodowego. Jego specyfika – w skrócie głównie bagna – sprawia, że jedyną opcją są specjalnie przygotowane ścieżki. Nie pomyliłem się, zaczynając właśnie tam. Trasa biegnie wśród malowniczych stawów. Niebo nad nimi rozbrzmiewało głosem tysięcy ptaków. W wodzie budziły się pierwsze żaby, które rytmicznie rechotały. Był to środek tygodnia, marzec, a na drodze spotkałem kilkunastu turystów. Nie ma co spodziewać się tam spektakularnych pejzaży. Z wieży widokowej niewiele można zobaczyć. Doceniam to miejsce głównie za to, jak blisko natury można się tam znaleźć. Spacerując ścieżką, koniecznie trzeba zejść z niej w prawo za wieżą widokową. Nie ma tam żadnego oznakowania, ale idąc do końca tą drogą, dociera się do drewnianego pomostu. To moim zdaniem najpiękniejsze miejsce na całej trasie.

Drugim miejscem na mojej liście była ścieżka przyrodniczo-historyczna „Obóz powstańczy”. Z tym miejscem związane są ciekawe wydarzenia z okresu powstania styczniowego, kiedy to poleskie lasy stały się naturalnym schronieniem dla walczących. Ta ścieżka ma dwa oblicza. Początkowo prowadzi mało ciekawą leśną drogą, ale mniej więcej po kilometrze wiedzie przez mokradła, po których można przemieszczać się tylko dzięki drewnianym kładkom. Zbudowano tam również wieżę widokową, która pozwala wyjrzeć trochę ponad zarośla.

Magia Polesia, moim zdaniem, zaklęta jest w jego naturalności i niedostępności. Przyroda od wieków wyznacza tam granice. To ona potrafi zagarnąć z powrotem to, co człowiek wziął w posiadanie. Zalane łąki i pastwiska to w marcu dość powszechny widok. Miejsc dla turystów jest tam naprawdę niewiele jak na tak duży obszar. Trzeba jednak przyznać, że te, które zorganizowano, mają dobrą infrastrukturę – ławki, wiaty, miejsca na ognisko i toalety.

Tworząc trio najciekawszych ścieżek, trzeba dodać także „Spławy”, które odwiedziłem kilka lat temu w czasie pierwszej wizyty w Poleskim Parku Narodowym. Uważam, że przechodząc tym szlakiem, można całkiem dobrze poznać charakterystykę tego regionu, czyli jego przyrodę i historię.

Kiedy wracałem do samochodu, była prawie 15.00. Miałem już nikłą szansę na zobaczenie czegoś nowego w okolicy. Postanowiłem zaryzykować i ruszyłem prawie 100 kilometrów na południe, żeby złapać zachód słońca na Działach Grabowieckich. Czy się udało?

Odpowiedź znajduje się tutaj…

Pomysł objechania Polski dookoła, wzdłuż granic, zrodził się w mojej głowie w 2019 r. Pojechałem do Świnoujścia i ruszyłem w kierunku Helu. Nie miałem sztywnego założenia czasowego ani nie brałem za punkt honoru jazdy jak najbliżej granicy państwa. Polska sąsiaduje z siedmioma krajami, a ja byłem ciekawy, czy w terenie będę mógł rozróżnić zmianę. Plan realizowałem na kilku trasach w różnych porach roku. Brakującym ogniwem okazał się odcinek między trójstykiem granic w Wisztyńcu a Kopcem Kaszubów na Cyplu Helskim. Jesień rozlała się złotymi barwami, więc i ja ruszyłem na północ. Posłuchajcie…

Suwalszczyzna
Krótkie jesienne dni, ale przede wszystkim chęć zobaczenia jak największej ilości pięknych miejsc sprawiły, że musiałem do planu podróży dodać jeden dzień. Fizycznie byłoby mi ciężko dojechać z Warszawy do trójstyku koło Wiżajn i tego samego dnia zobaczyć jeszcze coś ciekawego. Od dawna miałem zaproszenie do Tartaczyska, gdzie Ania i Paweł prowadzą agroturystykę Zakole Czarnej Hańczy. Postanowiłem spędzić noc na skraju Puszczy Augustowskiej, a wcześniej powłóczyć się trochę po nieznanych mi wcześniej zakątkach Suwalszczyzny. Pierwszym miejscem, do którego pojechałem, był dworek Czesława Miłosza w Krasnogrudzie. Jest to wieś położna przy granicy Polski i Litwy. Sąsiaduje z jeziorem Gaładuś oraz jeziorem Hołny, nad brzegiem którego stoi zabytkowy dwór. W przeszłości zamieszkiwała w nim rodzina Kunatów. Weronika Miłoszowa z Kunatów była matką Czesława Miłosza. Ten wybitny polski poeta i prozaik, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980 r.) często bywał w tym miejscu. Po rewitalizacji dworu w 2011 r., w setną rocznicę urodzin pisarza, otwarto tu Międzynarodowe Centrum Dialogu. Jego głównym założeniem jest kultywowanie wielokulturowego dziedzictwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Nazwa jeziora Gaładuś zapadła mi w pamięć. Zatrzymałem się na chwilę, żeby spojrzeć na jego rozległą taflę ze wsi Żegary. Niestety, jak to bywa w przypadku tego typu miejsc, trudno znaleźć legalne dojście do brzegu. Widok Gaładusia wzbudził we mnie tęsknotę za Suwalskim Parkiem Krajobrazowym. Miałem do wyboru niepewny plan jazdy wzdłuż granicy na północ albo dobrze znane zakątki w okolicach Wodziłek. Serce ciągnęło ku nowemu, ale rozum podpowiadał, że przy tak krótkich dniach lepiej wybrać miejsca, w których nie będę błądził. Skierowałem się więc przez Sejny do Jeleniewa. Po drodze przejechałem przez zupełnie nieznany mi teren, który co rusz zachwycał kształtami łagodnych polodowcowych pagórków. Minąłem Jeleniewo i po kilku kilometrach zjechałem z asfaltu na drogę szutrową. Wodziłki, jak zwykle, pojawiły się za zakrętem bez zapowiedzi. Skąpane w kolorach złotej jesieni wyglądały bosko. Zawsze, kiedy jestem w tym miejscu, przystaję na chwilę przy molennie. Jest to dom modlitwy bezpopowców (Wschodni Kościół Staroobrzędowy, odłam prawosławia). Chociaż budynek wyglądem przypomina cerkiew, to nie odbywają się w nim obrzędy liturgiczne z udziałem kapłana, a odprawiane są nabożeństwa. Obecnie w Polsce odnaleźć można cztery molenny staroobrzędowców. Świątynię w Wodziłkach wybudowano w 1921 r. Całe jej otoczenie wygląda niczym przedsionek końca świata. Osada położona jest na wzniesieniu, ale otaczają ją wyższe tereny, przez co jest tam wyjątkowo pięknie, ponieważ pola łagodnie opadają, a następnie stromo wznoszą się ku niebu. O tej porze roku nie miałem obaw o stan drogi do Łopuchowa. Przełączyłem mazdę CX-5 w tryb off road i ruszyłem szutrówką wśród pól ku suwalskim bezkresom. Uwielbiam ten fragment drogi i uważam, że jest to jeden z najpiękniejszych odcinków w regionie. Liczy kilka kilometrów, ale pozwala zobaczyć urodę tego miejsca w pigułce.

W Łopuchowie skręciłem w lewo, w kierunku Udziejek. Po drodze nie odmówiłem sobie przyjemności zajrzenia nad jezioro Jaczno. Zdaję sobie sprawę, że z poziomu ziemi nie wygląda ono tak atrakcyjnie jak z lotu ptaka, ale mimo wszystko uważam, że warto się tam wybrać na krótki spacer.

Słońce było już bardzo nisko nad horyzontem. Pomarańczowa tarcza skryła się za gęstym pasem chmur. Pozostało więc delektowanie się panującą ciszą, która wyróżnia Suwalszczyznę. Pojechałem na punkt widokowy „U Pana Tadeusza” w Smolnikach. Siadłem na ławce i patrzyłem, jak dzień powoli ustępuje miejsca nocy…

Kierunek zachód!
Kolejnego dnia chciałem podziwiać wschód słońca w Ejszeryszkach. Pogoda nie była jednak zbyt łaskawa, więc nie pozostało mi nic innego, jak stanąć dokładnie na trójstyku granic i kierować się na zachód. Wyjeżdżając z Wisztyńca w stronę Żytkiejmów, trudno nie zachwycić się tym odcinkiem drogi. Obsadzony jest szpalerami drzew, a po obu jego stronach rozciągają się pofalowane wzgórza morenowe. Droga nr 651 zaprowadziła mnie aż na skraj Puszczy Rominckiej. Od lat moim marzeniem było poznać ten kompleks leśny! Wybrałem opcję „leniwą”, która zakładała przejazd prawie 10 km drogą leśną udostępnioną do ruchu publicznego. Drogowskaz informuje, że 9,8 km dzieli parking od wsi Bludzie. Pierwszym napotkanym po drodze rezerwatem przyrody była Struga Żytkiejmska. Trudno nie zauważyć tego miejsca, bo nagle w środku lasu pojawia się rozległe bagnisko. Przy tej drodze znajduje się również rezerwat przyrody Dziki Kąt, który znaleźć można nieopodal Błędzianki, niewielkiego cieku przecinającego drogę.
Przejazd przez puszczę jest naprawdę komfortowy. Droga jest szeroka i dobrze utwardzona. Na odcinku 10 km widać, jak różne oblicza ma ten las. Aż chciałoby się jechać tak do samej Gołdapi, ale niestety w pewnym momencie trzeba odbić na południe i wyjechać z puszczy, bo dalszy przejazd ograniczają zakazy. W ten sposób nie zobaczyłem więc słynnych głazów cesarza Wilhelma II. Obiecałem sobie, że wrócę w to miejsce i na dachu mazdy przywiozę rower! Wtedy będę mógł zobaczyć pozostałe ciekawe miejsca.

We wsi Bludzie skręciłem do Żabojadów i Kiepojci. Ten region rozsławiony jest przez nieczynne mosty kolejowe w Stańczykach, ale nie wszyscy wiedzą, że takich obiektów w okolicy jest więcej. Bardzo ciekawe wiadukty znajdują się Kiepojciach. Jeden most zobaczyć można na „głównej” drodze szutrowej. Kolejne dwa położone są na zachód od niego. Można do nich dojechać samochodem lub po prostu przejść po dawnym nasypie kolejowym. Miejsce jest naprawdę urokliwe. Powstały na początku XX w. i umożliwiły przeprawę nad rzeką Bludzią. Konstrukcja ma trzy potężne przęsła, a na ich szczycie zachowały się jeszcze nikłe ślady neogotyckich zdobień.

Wróciłem na drogę nr 651 i pojechałem nią do Gołdapi. To miasto zrobiło na mnie bardzo pozytywne wrażenie. Zwłaszcza część uzdrowiskowa, gdzie znajdują się tężnie, okazała się ciekawą odskocznią po sporej dawce natury. Będąc w tej okolicy, nie mogłem pominąć dwóch owianych legendami miejsc, które były po drodze. Pierwszym z nich jest słynna piramida w Rapie, a drugim rodzinny grobowiec w Zakałczu Wielkim. Te dwa miejsca łączą mrożące krew w żyłach historie, które z czasem zyskały miano legend. Z Gołdapi do Rapy prowadzi niezwykle malownicza droga, na której spotkałem młodego łosia przechadzającego się po polach. Aparat był oczywiście w bagażniku…

Będąc w tym miejscu, logicznie byłoby udać się do Węgorzewa i kierować się dalej na zachód. Mnie skusiła jednak wizja odwiedzania drugiej puszczy tego dnia, a dodatkowo zaplanowałem nocleg w malowniczym miejscu nad samym jeziorem. Tym sposobem przez Banie Mazurskie udałem się na Mazury Garbate. Otworem przede mną stanęła Puszcza Borecka, a w gościnne progi zaprosił mnie Folwark Łękuk. Drogę dojazdową zaplanowałem dość ambitnie, bo nie była ona ani najkrótsza, ani asfaltowa. Ze wsi Leśny Zakątek pojechałem nad jezioro Piłwąg, a następnie, trzymając się udostępnionych do ruchu dróg, przebijałem się przez las na południe. W kilku miejscach poczułem, jak napęd 4×4 ułatwia przejechanie przez błotniste fragmenty. Generalnie nie jest to zła droga, ale sam fakt jazdy ponad 10 km po lesie, gdzie nie ma drogowskazów, a droga zakryta jest liśćmi, robi niezwykłe wrażenie.

Po tym skoku w bok kolejnego dnia wróciłem na właściwy tor. W pierwszych promieniach słońca dotarłem do Giżycka. Zawsze chciałem zobaczyć unikatowy most obrotowy. Przy okazji przeszedłem się do portu i mogłem podziwiać bryłę krzyżackiego zamku, który wznosi się nieopodal. Przyznam, że Węgorzewo zrobiło na mnie dużo gorsze wrażenie niż Giżycko. Zamek jest w „wiecznym” remoncie. Fakt, że na placu budowy nic się nie dzieje, a w oknach powiewają folie, nie wróży nic dobrego. Szybko pojechałem więc dalej. Chociaż z mapy wynikało, że mogę jechać prosto do Bartoszyc, postanowiłem nadłożyć nieco drogi. Wszystko po to, żeby odwiedzić Kętrzyn, Świętą Lipkę i Reszel. Po drodze zatrzymałem się na godzinę w Wilczym Szańcu. Mam bardzo ambiwalentne podejście do miejsc tego typu, więc wizytę podsumuję jedynie stwierdzeniem, że warto je zobaczyć i skonfrontować z wyobrażeniami. Widziałem sporo zdjęć z tego miejsca, czytałem różne historie z nim związane, ale muszę przyznać, że na miejscu byłem bardzo zaskoczony. Kropka.

Kętrzyn, podobnie jak Węgorzewo, zobaczyłem w ekspresowym tempie. Chwilę dłużej zatrzymałem się w Reszlu, gdzie ponownie zafascynował mnie gotycki charakter tego miasta. Po drodze do Bartoszyc zrobiłem jeszcze dwa krótkie przystanki. Jeden w Bisztynku, a drugi w pałacu w Galinach. Kiedy wróciłem na właściwy tor trasy, było już dość późno, więc bez zbędnej zwłoki zrobiłem rundę dookoła rynku w Bartoszycach, podobnie w Górownie Iławieckim, Pieniężnie i Ornecie. Stamtąd już niewiele kilometrów dzieliło mnie od wsi Dawidy położonej na północ od Pasłęku. Zaplanowałem tam nocleg w 300-letnim dworze. To był prawdziwy strzał w dziesiątkę! Było już co prawda dosyć późno, kiedy dotarłem na miejsce, ale na szczęście zdążyłem jeszcze zobaczyć trochę urokliwego Powiśla w okolicach dworu.

Dawidy stanowiły dla mnie pewnego rodzaju granicę. Wiedziałem, że z tego miejsca będę chciał „przeskoczyć” w kierunku Półwyspu Helskiego. Z premedytacją pominąłem więc piękny Elbląg i arcyciekawe Trójmiasto. Zatrzymałem się dopiero we Władysławowie. Zrobiłem krótki spacer w porcie i spojrzałem w kierunku Helu. Jesienią 2019 r. zgasiłem silnik mazdy na parkingu nieopodal latarni morskiej. Tym razem było tak samo. Nie odmówiłem sobie jednak przyjemności częstego zatrzymywania się po drodze. Fascynuje mnie w tym miejscu to, że z jednej strony jest wzburzone morze, a z drugiej gładka niczym szkło tafla wody. Najdłuższy przystanek zrobiłem w porcie w Jastarni. Tam jest klimat!

Sam Hel niewiele zmienił się przez te trzy lata. Mam wrażenie, że czas się tam zatrzymał. W deszczowe przedpołudnie na nabrzeżu więcej było wiatru i mew niż ludzi. Dla mnie to akurat dobrze, bo mogłem w spokoju wsłuchać się w szum fal i przez chwilę zadumać się nad setkami kilometrów przygody w mojej podróży dookoła Polski.

Motywem przewodnim mojej marcowej podróży na północno-wschodni kraniec Polski była Droga Mleczna – dosłownie i w przenośni. Po pierwsze, wymarzyłem sobie wizytę w pierwszym w Polsce Muzeum Mleka w Grajewie. Po drugie, chciałem wykorzystać ostatni moment, kiedy ciemno robi się na tyle wcześnie, że Drogę Mleczną, tę na niebie, można podziwiać bez potrzeby zarywania nocy. Grajewo i egipskie ciemności Suwalszczyzny wytyczyły kierunek mojej podróży. Przeciąłem Polskę po przekątnej, ale zanim dotarłem do Grajewa, postanowiłem odwiedzić Biebrzę. W drogę!

Cała przygoda rozpoczęła się w niewielkiej wsi Ruś tuż obok Wizny. Nieopodal tej miejscowości znajduje się ujście Biebrzy do Narwi. Po roztopach na początku marca okolica dosłownie zamienia się w podlaskie morze. Wybrałem ten wariant dojazdu do Grajewa, żeby po drodze zobaczyć jak najwięcej ciekawych miejsc. Ich wspólnym mianownikiem jest szeroko rozlana Biebrza. Pierwszy przystanek zrobiłem w Sieburczynie. Droga kończy się tam stromym zjazdem do rzeki. Zaparkować można na szczycie skarpy, a nad rozlewiska trzeba zejść pieszo. Bez kaloszy uda się dojść tylko do końca drogi, która znika w rzece. Kolejnym miejscem, gdzie warto zrobić pauzę, jest Burzyn. Tuż przed wsią stoi wieża widokowa, która jest widoczna z drogi. To jeden z najciekawszych punktów obserwacyjnych w okolicy. Jadąc dalej, można opcjonalnie zatrzymać się w Brzostowie, które niestety w ostatnich latach straciło swój dawny klimat – nie ma wieży widokowej, a do Biebrzy można dojść tylko wąską drogą otoczoną terenami prywatnymi. Będąc w tych okolicach w marcu czy na początku kwietnia, warto rozglądać się po okolicznych polach, ponieważ bardzo często odpoczywają na nich ogromne stada gęsi. W Radziłowie dojechałem do drogi nr 668, którą udałem się do wsi Mścichy. Skręcając z głównej drogi w prawo, trzeba kierować się do końca zabudowań, gdzie rozpoczyna się „Biały Grąd” – bardzo urokliwa ścieżka prowadząca przez rozlewiska. Od stanu wody zależy, jak daleko uda się nią przejść. Na początku marca pokonałem mniej więcej 3/4 drogi i w oddali widziałem stojącą nad brzegiem Biebrzy wieżę widokową. Przyznam, że ani trochę nie rozczarowało mnie to, że nie udało mi się przejść ścieżki w całości. Już w niewielkiej odległości od samochodu nie mogłem powstrzymać zachwytu nad tym, co widzę. Droga z obu stron oblana wodą, co jakiś czas wystają z niej drzewa czy nawet niewielkie zagajniki w całości zalane wodą. Szedłem w kaloszach, bo w kilku miejscach droga znikała pod wodą. Dopiero kiedy na horyzoncie nie widziałem już skrawka suchej ziemi, tylko rozlewiska, uznałem, że pora wracać. Przejście zajęło mi trochę ponad godzinę, ale wewnętrznie czułem się zresetowany jak po tygodniowym turnusie relaksacyjnym. Wróciłem do samochodu, dojechałem drogą nr 668 do drogi nr 65 i udałem się nią prosto do Grajewa. Silnik zgasiłem przed Centrum Tradycji Mleczarstwa – Muzeum Mleka. Znajduje się ono na wschodnich obrzeżach miasta, sąsiaduje z osiedlem mieszkalnym i szpitalem. Z zewnątrz naprawdę nic nie zdradza tego, jak wspaniałą przygodę można przeżyć w środku.

Opisując szczegółowo wystawę, mógłbym odebrać radość z jej zwiedzania. Gdybym miał określić tę ekspozycję jednym słowem, byłoby to „zaskoczenie”. Po przekroczeniu progu muzeum, wchodzi się na „Łąkę”. Coś niby dobrze znanego w polskim krajobrazie, ale kiedy dzięki interaktywnym rozwiązaniom przyjrzałem się jej z bliska, okazało się, że nie doceniałem jej roli i znaczenia. Po tym miłym zaskoczeniu przeszedłem do działu poświęconego „Historii i kulturze”. I tu zdębiałem! Nigdy nie zastanawiałem się nad tym, że historia mleka sięga 5500 r. p.n.e.! Oś czasu rozrysowana na ścianie prowadzi krok po kroku przez opowieść mlekiem płynącą. Nigdy też nie myślałem o mleku w kontekście kulturowym, ale zmieniło się to po tej wizycie. Przechodząc przez „Powrót do przeszłości”, trafiłem do „Baru mlecznego”, a później poznałem „Drogę mleka”. Dochodząc do końca wystawy, zobaczyłem „Laboratorium” i „Mleko na co dzień”. Zwiedzaniu przez cały czas towarzyszą multimedialne tablety, filmy i niekiedy komentarze głosowe. Nie zdarza mi się to często, ale kiedy przeszedłem całą wystawę i znalazłem się w punkcie startowym, postanowiłem zobaczyć wszystko jeszcze raz. Może już nie tak szczegółowo, ale wiele informacji było dla mnie tak zaskakujących, że aż musiałem sprawdzić, czy aby na pewno nic nie pokręciłem.

Po dniu pełnym wrażeń pojechałem do Augustowa, gdzie zatrzymałem się w niewielkim hotelu „Nad Nettą”. Kolejnego dnia wyruszyłem w drogę przed wschodem słońca. Powody tak wczesnej pobudki były dwa: chciałem zobaczyć dolinę Rospudy w porannym świetle oraz korzystałem z faktu, że rano drogi w Puszczy Augustowskiej były zamarznięte, dzięki czemu pokonałem je niczym po asfalcie. Im słońce było wyżej, tym drogi robiły się coraz bardziej miękkie, co mocno spowalniało jazdę. Z Augustowa wyjechałem drogą nr 662, z której we wsi Szczerba skręciłem w lewo, w kierunku Raczek. Przy szosie zobaczyć można drogowskaz „Raczki 16” i nie ma w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że około 14 km to leśna droga przez Puszczę Augustowską. Jeździłem nią w różnych porach roku i generalnie jest przejezdna. Nie zmienia to faktu, że w jej połowie jest się minimum 7 km od najbliższych zabudowań, w środku lasu, bez zasięgu telefonicznego. Dla mnie super!

Pierwszym przystankiem w puszczy był most nad Rospudą. Trzeba zjechać do niego z głównej drogi w lewo. Pamiętam, jak wiele lat temu obserwowałem protesty ekologów, którzy wymusili ostatecznie inny przebieg drogi ekspresowej S61 i ocalili ten niezwykle cenny przyrodniczo obszar. Wróciłem na główną drogę, którą pojechałem w kierunku Raczek. Przy drogowskazie „Święte Miejsce 1500 m” nie mogłem podjąć innej decyzji niż ponowny skręt w lewo. Na końcu drogi również znajduje się drewniany most, ale przejazd nim jest zabroniony. W tym urokliwym miejscu nad Rospudą stoi drewniana kapliczka wybudowana w 1990 r. oraz kamienny krzyż, który jak głosi legenda, pochodzi z końca XIII w. Postawić go mieli w 1283 r. Jaćwingowie z drużyny Skomęta, którzy przyjęli chrzest i udali się na teren obecnego Obwodu Kaliningradzkiego. Z tym miejscem związanych jest wiele legend i niewyjaśnionych historii. Pewne natomiast jest to, że stało się ono ważnym miejscem pielgrzymkowym w regionie. Tłumie odwiedzają je także kajakarze, którzy przepływają Rospudą. Muszę przyznać, że Puszcza Augustowska to prawdziwa oaza spokoju. Las, choć w dużej mierze przemysłowy, ma sobie wyjątkową naturalność. W połączeniu z wygodną drogą (nieutwardzoną), która przecina puszczę prosto niczym strzała, powstaje miejsce do wyjątkowego leśnego resetu, gdzie spędziłem przemiły poranek. Trzymając się cały czas głównej drogi, dojechałem do Dowspudy. Chciałem tam zobaczyć pozostałości po neogotyckim pałacu rodu Paców. W pierwszej połowie XIX w. wybudował go generał wojsk polskich i napoleońskich Ludwik Michał Paca. Patrząc na stare ryciny, można zachwycić się ogromną budowlą. Nie to jednak w całej historii urzekło mnie najbardziej. Doczytałem, że hrabia Pac sprowadził na Suwalszczyznę około 500 farmerów z Wysp Brytyjskich. Założyli oni wieś o wymownej nazwie Szkocja, a także prowadzili liczne folwarki. Uczyli polskich chłopów nowoczesnego rolnictwa, propagowali uprawę ziemniaków i hodowlę owiec i koni. Potomkowie dawnych osadników żyją na tych terenach do dzisiaj. Ruiny pałacu, które można zobaczyć w parku, to jedynie maleńki ułamek dawnej świetności dowspudzkiego majątku.

Ostatecznie pokonałem te zapowiadane wcześniej 16 km i znalazłem się w Raczkach, chociaż zajęło mi to prawie całe przedpołudnie. Skorzystałem z dobrodziejstwa w postaci drogi S61 i ekspresowo przedostałem się do Suwałk. Tym razem nie wjeżdżałem do centrum, tylko przemknąłem przez miasto do drogi nr 653, prowadzącej w kierunku Sejn. W Żubrówce Starej skręciłem do Maćkowej Rudy, a dokładniej zatrzymałem się przy rodzinnej Galerii Strumiłło. O tej porze roku wystawa prac Andrzeja Strumiłły i jego bliskich, zorganizowana w domu artysty, dostępna jest wyłącznie po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Muszę przyznać, że miałem sporo szczęścia, bo prowadząca to miejsce pani Anna Strumiłło wróciła tego dnia po dłuższej nieobecności. W sezonie wiosennym i jesiennym ekspozycja jest dostępna w weekendy, a latem można ją odwiedzać codziennie. Przed wizytą wskazane jest śledzenie facebookowej strony galerii, gdzie znajdują się niezbędne informacje na temat godzin otwarcia i wydarzeń organizowanych w tym urokliwym miejscu nad Czarną Hańczą.

Postać Andrzeja Strumiłły jest doskonale znana wszystkim miłośnikom polskiej sztuki współczesnej. Artysta urodził się w 1927 r. w Wilnie, wychował się na terenie obecnej Litwy, czas studiów artystycznych spędził w Łodzi i Krakowie, a ostatnie ponad 30 lat życia mieszkał w Maćkowej Rudzie, gdzie żył i tworzył do 2020 r. Jego życiorys i ścieżki artystyczne są zawiłe niczym meandrująca Czarna Hańcza. Suwalszczyznę wybrał na swoje miejsce na ziemi w połowie lat 80. ubiegłego wieku, po powrocie z Nowego Jorku, gdzie pełnił funkcję kierownika pracowni graficznej przy sekretariacie ONZ. Strumiłło odcisnął wyraźny znak w polskiej historii sztuki, a jego sława rozeszła się po świecie. Artysta wykraczał poza jedną dziedzinę wyrazu. W zaciszu pracowni powstawały jego obrazy, grafiki, rzeźby. Był także fotografem, poetą, pisarzem, a nawet scenografem. Współpracując z Polską Izbą Handlową, mógł prezentować swoją twórczość w Europie, Ameryce i Azji. Spotykając się z jego dziełami w miejscu, gdzie tyle lat mieszkał i tworzył, czuje się ten niezwykły klimat. Trudno to wyjaśnić, ale kiedy przejeżdża się przez bramę prowadzącą do galerii, a później staje się przed jednym z obrazów, można odnieść wrażenie, że to miejsce i sztuka mówią wiele o artyście, choć jego już nie ma. Kiedy stanąłem przed trzema obrazami z cyklu „Apokalipsa”, usłyszałem w tle, jak świat drży w posadach. A Suwalszczyzna za drzwiami nadal emanowała marcowym spokojem. Dobrze, że w tym miejscu nie trzeba się spieszyć. Uśmiechnięta pani Anna malowała przed moimi oczami obraz podwórka latem, kiedy goście siedzą na trawie, spacerują nad rzekę i delektują się ciszą, która przez tyle lat była przerywana pociągnięciami pędzla czy szmerem ołówka w ręku wielkiego polskiego artysty.

Wizyta w Maćkowej Rudzie nastroiła mnie wyjątkowo dobrze. Zupełnie nie miałem ochoty na oglądanie niczego poza naturą. Na wyciągnięcie ręki miałem bezkresne przestrzenie rozciągające się na północ od Suwałk. Moja podróż zmierzała już ku końcowi, słońce mocno przechyliło się w stronę zachodu, więc musiałem tylko wybrać miejsce, gdzie zatrzymam się w moim prywatnym „parku ciemnego nieba”. Sporo czytałem o tym w książce Macieja Kozłowskiego „Zanim wyjedziesz w Bieszczady. Nocy pociąg”. Podczas mojej zimowej podróży bardzo liczyłem na to, że uda mi się zobaczyć spektakl w Parku Gwiezdnego Nieba „Bieszczady”. Niestety pogoda pokrzyżowała wówczas moje plany i nocą podziwiać mogłem jedynie chmury lub śnieżyce. Na Suwalszczyźnie, która oficjalnie nie posiada parku ciemnego nieba, jest całkiem sporo miejsc, w których żadne światło nie zanieczyszcza nocnej ciemności. Poziom tego zanieczyszczenia określa skala Bortle’a. Na mój gust miejsce, które wybrałem, za Wodziłkami, pasuje do 3 klasy na skali, czyli jest to niebo wiejskie. Chcąc tam dotrzeć, trzeba z Suwałk kierować się do Jeleniewa, a następnie skręcić w lewo w stronę Kruszek. Za rezerwatem Rutka oznakowana jest szutrowa droga w prawo, która prowadzi do Wodziłek. To miejsce znane jest za sprawą unikatowej molenny (domu modlitwy) staroobrzędowców. Przejeżdżając wieś na wprost, w kierunku rezerwatu przyrody Głazowisko Łopuchowskie, wyjeżdża się na dużą otwartą przestrzeń, na której znajduje się tylko kilka niewielkich domostw, praktycznie niewidocznych z drogi. To idealne miejsce do podziwiania nocnego nieba. Jedynym minusem jest to, że na tej dość wąskiej szutrowej drodze ciężko znaleźć miejsce do zaparkowania. Drugim miejscem godnym uwagi do takich obserwacji jest osada Makowszczyzna (prawdziwe okolice końca świata). Prowadzi do niej polna droga ze wsi Olszanka. Łatwiej byłoby wytłumaczyć zagadnienia z fizyki kwantowej niż to, jak tam dotrzeć, więc zamiast tworzyć poezję dojazdu, podaję pinezkę (link). Dlaczego te okolice nadają się do obserwacji gwiazd? Suwałki, czyli ostatnie duże miasto, które zanieczyszcza światłem nocne niebo, położone jest na południu regionu. W promieniu wielu kilometrów na północ od niego – ani w granicach Polski, ani Litwy, ani Federacji Rosyjskiej – nie ma większego ośrodka miejskiego, który zanieczyszczałby światłem niebo. Wystarczy więc wysiąść z auta i spojrzeć w górę. Minusem niektórych pór roku jest to, że nie można się położyć się na ziemi, żeby swobodnie wpatrywać się w konstelacje gwiazd.

Na północno-wschodnim krańcu Polski, gdzieś między Ejszeryszkami a Wiżajnami, moja trasa dobiegła końca. Droga Mleczna zarysowała się nade mną aż dwa razy. Ta pierwsza, w Grajewie, przeprowadziła mnie przez kosmicznie ciekawy świat historii mleka. Ta druga, na niebie, pozwoliła na chwilę zatrzymania, refleksji i nieopisanej radości z faktu przebywania na rozgwieżdżonym końcu świata!