Są takie podróże, o których tylko się pomyśli, a uśmiech sam wkrada się na usta. Dokładnie tak się stało, kiedy kolejny jesienny weekend zapowiadał się deszczowo, a ja chciałem za wszelką cenę pojechać gdzieś Mazdą MX-5. Prognozy odbierały mi kolejno wszystkie interesujące kierunki, aż w końcu pogodziłem się z faktem, że będzie padać. I co dalej? Można się poddać i zostać w domu, albo spojrzeć na turystyczną mapę Polski pod nieco innym kątem – gdzie warto pojechać nawet wtedy, kiedy pada deszcz? Mój wybór padł na Góry Złote i to był strzał w dziesiątkę! Posłuchajcie…

Dlaczego Góry Złote?

Powodów, żeby pojechać Mazdą MX-5 w Góry Złote, znalazłem kilka. Jest to taki zakątek Dolnego Śląska, w którym pogoda praktycznie nie ma większego znaczenia, bo w najbliższej okolicy jest taka mnogość atrakcji, że nie trzeba się martwić tym, że z nieba spadają krople deszczu.

Poczynając od Paczkowa, gdzie znajduje się fenomenalne Muzeum Gazownictwa, aż po Kłodzko ze słynną Twierdzą, zwiedzać można wyjątkowe zabytki. W tej okolicy występuje również spore zagęszczenie tras podziemnych – kopalnie, trasa miejska i aż dwie sudeckie jaskinie.

Do tego wszystkiego dodać trzeba, że wisienką na torcie są lokalne drogi – górskie i kręte, a przecież to w roadsterze daje najwięcej frajdy. Nie liczy się prędkość, ale frajda z jazdy i zapewniam, że przejazd ze Złotego Stoku do Lądka-Zdroju jest idealną trasą do jazdy Mazdą MX-5. Miałem szczęście, bo kiedy ją pokonywałem, na chwilę przestało padać, więc niespiesznie, z otwartym dachem, delektowałem się górskim powietrzem, przefiltrowanym przez bukowe lasy. To jest naprawdę bajka!

Marzenia o złocie

Pamiętam dokładnie dzień, w którym pierwszy raz odwiedziłem Kopalnię Złota w Złotym Stoku. Był to upalny sierpniowy dzień, a ja Mazdą CX-5 byłem w pierwszej slowroadowej trasie po Polsce. Był rok 2016 i trudno mi dzisiaj uwierzyć, że to już tyle lat minęło. Od tamtej wizyty wielokrotnie odwiedzałem te podziemia i za każdym razem zaskakują mnie czymś innym.

Tym razem z wrażenia zaniemówiłem, podchodząc do jedynego w Polsce podziemnego wodospadu (to mój ulubiony punkt na trasie zwiedzania). Woda z impetem rozbijała się o skałę, a wszystko mieniło się złotem – za sprawą „LED-owej” żyły złota, którą zainstalowano w ścianie. Wyobraźnia ruszyła! Marzenia o złocie stały się żywe! Ależ to musiało być ekscytujące, kiedy górnicy w najróżniejszych zakątkach świata, w nikłym świetle lampki, natrafiali na żyłę złota.

Stałem przy tym wodospadzie dłuższą chwilę i z zapartym tchem myślałem o gorączce złota, która wielu uczyniła bogaczami, ale również wielu doprowadziła do bankructwa. Z ciekawości zajrzałem na polskie podwórko i ze zdziwieniem natrafiłem na informację, że nasz rodzimy KGHM produkuje rocznie ok. 2 do 3 ton złota! Jest to co prawda efekt uboczny ich właściwej działalności, ale mimo wszystko są to gigantyczne ilości. Dla porównania, w 2024 roku w Kanadzie wydobyto ok. 200 ton złota, a w Chinach, które są największym producentem złota na świecie, było to aż 380 ton!

Kopalnia Złota w Złotym Stoku nie jest zwykłą trasą podziemną. To miejsce, w którym ogląda się wydrążone w górach sztolnie, ale dzięki opowieściom przewodników i odpowiednim aranżacjom zwiedzanie przeradza się w niezapomnianą przygodę. Poza standardową trasą polecam też wybrać się na zwiedzanie Sztolni Ochrowej – to jest dopiero przeżycie!

Niezwykła jaskinia

Wspomniałem, że w tych okolicach zwiedzić można aż dwie jaskinie, co jak na sudeckie warunki jest prawdziwym ewenementem. Pierwszą z nich jest bardzo znana Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie, moim zdaniem najpiękniejsza z polskich jaskiń udostępnionych do zwiedzania (z całym szacunkiem dla pięknej Jaskini Raj w Górach Świętokrzyskich). Istnieje jednak druga, mam wrażenie, mniej znana atrakcja tego typu, czyli Jaskinia Radochowska. Zlokalizowana jest na zboczu Góry Bzowiec. Jej charakter jest wyjątkowy, bo żeby odkryć jej piękno, trzeba się trochę pogimnastykować. Wejście na trasę możliwe jest tylko pod opieką przewodnika. Od maja do września jaskinia otwarta jest codziennie, a w pozostałych miesiącach trzeba dokonać wcześniejszej rezerwacji. Zapewniam, że warto, bo w żadnej innej jaskini w Polsce, a mamy ich trochę udostępnionych do zwiedzania, nie przeżyłem takich emocji.

Jaskinia Radochowska emanuje naturalną surowością. Nacieki i formy krasowe tworzą niezwykłą scenerię, którą zwiedzający wydobywają z mroków przy pomocy czołówek lub latarek. W tej jaskini nie ma stałego oświetlenia. Na początku trasy trzeba też przygotować się na to, że będzie trzeba się mocno schylić, żeby pokonać dość niski fragment korytarza. Później zrobi się już przestronniej, ale i tak cała trasa biegnie dość wąskimi korytarzami, więc ruch jest jednokierunkowy. Duże wrażenie zrobiła na mnie pokaźnych rozmiarów sala z niewielkim podziemnym jeziorkiem.

Odwiedziłem tę jaskinię dwa razy. Pierwszy raz w sierpniu, a drugi w październiku 2025 roku. Odstęp czasu był stosunkowo niewielki, ale zachwyt za drugim razem był jeszcze większy. Podziemia zwiedzałem w towarzystwie pani Natalii, która opiekuje się jaskinią i jest odpowiedzialna za ruch turystyczny. Na zewnątrz lało jak z cebra, a my w błogiej ciszy we wnętrzu góry podziwialiśmy niezwykłości tego podziemnego świata.

Ilekroć zwiedzam jakąkolwiek jaskinię, jestem pod ogromnym wrażeniem tego, do czego zdolna jest natura. Choć nikt nie dawał jej wskazówek i wzorów, to potrafiła stworzyć wśród tych ciasnych skał prawdziwe cuda!

Złoty Jar

Na koniec przyznam się, że miałem jeszcze jeden powód wyjazdu w Góry Złote. Po kilku latach prób udało mi się zarezerwować pokój w Złotym Jarze. Być może ta nazwa nie brzmi znajomo, ale sylwetka tego niezwykłego pensjonatu z pewnością jest bardzo rozpoznawalna. Jeśli ktoś interesuje się miejscówkami „slow”, to prędzej czy później musi trafić na Złoty Jar.

Jego dzieje sięgają 1884 roku i są związane z rosnącą popularnością malowniczej doliny, w której jest położony. Najpierw powstała w tym miejscu niewielka leśna gospoda, a już w połowie lat 20. XX wieku otwarto w niej restaurację z prawdziwego zdarzenia. To właśnie jej trójkątny kształt podziwiamy dzisiaj, przyjeżdżając na nocleg do Złotego Jaru. Po II wojnie światowej dolina przestała być tłumnie odwiedzana przez turystów, a w pensjonacie przez wiele lat funkcjonował ośrodek kolonijny dla dzieci. W 2015 roku budynek trafił w ręce Gosi Szumskiej, znanej na Instagramie jako Meg Małgorzata Szumska, która tchnęła w niego nowe życie i nadała jego zabytkowym wnętrzom zupełnie nową jakość.

Prawdziwą gratką była dla mnie noc w tym niezwykłym miejscu. To prawdziwa górska ostoja ciszy z dala od cywilizacji. Góry dookoła działają niczym naturalny filtr – nie ma tam zasięgu telefonicznego (jest Wi-Fi), ale co dla mnie ważniejsze, wieczorem nie słychać niczego poza szumem drzew. A nad głową – miliony gwiazd.
Budynek ma swoje lata, a co za tym idzie, ma również pewne ograniczenia. Są pokoje, których prywatne łazienki znajdują się na korytarzu obok. Coś za coś, ale myślę, że nie są to rzeczy bardzo istotne w tak klimatycznym miejscu.

Atrakcje na każdą porę roku

Góry Złote są niezwykłe i sprawdzą się o każdej porze roku i w każdą pogodę. Lubię zmienność, jaka występuje w tym regionie – natura cudnie koegzystuje tam z architekturą. Na górski szlak zawsze jest blisko. Nie są to miejsca tak popularne, jak Śnieżka czy Szczeliniec Wielki, więc nawet w szczycie sezonu nie napotka się tam tłumów. Doświadczyłem w tych miejscach wielu niezapomnianych przeżyć, a frajda z jazdy Mazdą MX-5 po tych górskich drogach okazała się cenniejsza niż złoto!

Na początku było zdziwienie: „Jak tu jest pięknie!” Po chwili nadeszło rozgoryczenie: „Dlaczego dopiero teraz?” Wiatr z południa, który przefrunął po pierzejach krośnieńskiego rynku, rozwiał moje skrajne uczucia. Przecież lepiej późno niż wcale. Wyrzucałem sobie jeszcze kilka razy, że do Krosna nie zajrzałem wcześniej, bo przecież wielokrotnie przejeżdżałem przez to miasto lub jego najbliższe okolice. Tym razem celem mojej podróży za kierownicą Mazdy MX-5 było Krosno, polska stolica szkła. Po bliższym poznaniu z pewnością stało się jednym z tych miejsc, do których będę z przyjemnością wracał. A zaczęło się wszystko od szkła. Posłuchajcie…

Ślady przeszłości

Zacznę od tego, że ten zakątek Polski, w którym położone jest Krosno, kojarzy mi się głównie z naturą. Być może stąd wynikało moje wielkie zaskoczenie, gdy po zaparkowaniu na jednej z ulic w pobliżu rynku okazało się, że dookoła mnie aż roi się od zabytkowej architektury. I to bynajmniej nie drewnianej, ale murowanej. Na dodatek wiekowej, bo patrząc na bryłę bazyliki kolegiackiej Świętej Trójcy, bez problemu rozpoznałem, że jej mury przesiąknięte są historią. Co ciekawe, to właśnie przy niej pierwszy raz zetknąłem się z postacią Wojciecha Roberta Portiusa, która to jeszcze kilka razy „objawiła” mi się podczas wizyty w Krośnie. Nie planując wcześniej noclegu, w ostatniej chwili zarezerwowałem pokój w… Hotelu Portius. Ten jegomość pochodził ze Szkocji i zapisał się trwale w dziejach miasta. W XVII wieku był on jednym z najbogatszych mieszczan – działał w dziedzinie handlu i gospodarki, a w 1657 roku król Jan Kazimierz mianował go komendantem miasta. Pod jego dowództwem miasto stanęło do obrony przed najazdem Jerzego II Rakoczego. Po tym zasłużonym obrońcy i mecenasie miasta pozostało do dzisiaj sporo śladów – Wieża Portiusa (dzwonnica przy Farze), a także znacząca przebudowa bazyliki po pożarze, to jego zasługi.

Zostawmy na boku źródła i rozejrzyjmy się po Śródmieściu. To na terenie tej dzielnicy skupiona jest większość najważniejszych zabytków i atrakcji turystycznych Krosna. Spacer po mieście zacząłem od Rynku, który już na pierwszy rzut oka zaskoczył mnie swoją architekturą. Szybko zrozumiałem, że porównania do Krakowa są uzasadnione, choć skala i klimat są nieco inne.

W Krośnie (wiem to już po dwóch dniach spędzonych w tym mieście) najbardziej urzekła mnie kameralność i bliskość atrakcji. Mieszczańskie kamienice, które otaczają Rynek, mają gdzieniegdzie oryginalne renesansowe podcienia. Wychodząc z Rynku w którąkolwiek ze stron, bardzo wyraźnie mogłem dostrzec granicę „Starego Miasta”, gdyż zostało ono wybudowane na szczycie skarpy.

Wspomniałem wcześniej o bazylice i dzwonnicy, ale jest jeszcze drugi zabytek sakralny, który warto zobaczyć – to kościół i klasztor franciszkanów. Niestety Kaplica Oświęcimów w czasie mojej wizyty była w remoncie, ale z pewnością wrócę do Krosna, żeby zobaczyć to arcydzieło sztuki renesansowej i barokowej, jakim jest mauzoleum rodowe Oświęcimów.

Im dalej od Rynku, tym robi się coraz większy miszmasz architektoniczny. Widać to bardzo wyraźnie, kiedy wyjdzie się z niego ulicą Sienkiewicza, którą dochodzi się na Plac Konstytucji 3 Maja. Tu ciekawostka: stoi przy nim pomnik Ignacego Łukasiewicza, wielce zasłużonej postaci dla tego regionu, ale to temat na osobny artykuł. Temat wydobycia ropy i biografii Łukasiewicza można najlepiej zgłębiać, udając się do pobliskiej Bóbrki, gdzie funkcjonuje Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego. W każdym razie, kiedy z Placu pójdzie się dalej ulicą Staszica, wyraźnie będzie widać, jak zmienia się architektura.

I tu mała uwaga – odradzam jeżdżenie samochodem po centrum Krosna. Jest tam zawiła sieć jednokierunkowych ulic. Teren nie jest duży i pieszo można naprawdę obejść wszystko w niecałą godzinę. Próbując przemieszczać się autem, straciłem niepotrzebnie dużo czasu i nerwów, a kiedy dotarłem do celu… i tak nie mogłem znaleźć miejsca do zaparkowania. Dość przestronny parking znajduje się m.in. przy ulicy Legionów. Zostawiając tam samochód, mamy przed sobą drzwi do Centrum Dziedzictwa Szkła. A to właśnie ono przyciągnęło mnie do Krosna. Nim przejdę do „kruchej” historii, dodam jeszcze, że jeśli ktoś lubi muzea, to polecam wybrać się do Pałacu Biskupiego, w którym mieści się Muzeum Podkarpackie. Teraz do szkła!

Miasto Szkła

Pierwszy raz na moją listę Krosno trafiło po wizycie u Pati Dubiel, kiedy przygotowywałem trasę „Zakręcony Dolny Śląsk”. Ta artystka, znana na arenie polskiej i międzynarodowej, pochodzi z Krosna i kiedy oglądałem jej prace, to miasto mimochodem przewijało się cały czas w rozmowie. Zapisałem i czekałem…

2 czerwca 2012 roku rozpoczął się nowy rozdział historii Krosna, które postawiło w komunikacji na podkreślanie tego arcyważnego aspektu swoich wielowiekowych dziejów. Początków krośnieńskiego szkła należy szukać w okresie międzywojennym. W 1923 roku powstała huta szkła, która z biegiem lat stała się jednym z największych zakładów przemysłowych w okolicy. Produkcja ruszyła w 1924 roku i pierwsze transporty ruszyły w świat. Krosno sukcesywnie zaczęto kojarzyć z szeroko pojętym „szkłem”. Mieszkańcy, borykający się wcześniej z bezrobociem, znaleźli pracę w nowo powstałej hucie. Wielu z nich musiało nauczyć się fachu i tak, krok po kroku, rosły kolejne pokolenia mieszkańców, których życie zawodowe związane było z produkcją szkła. W mieście funkcjonowały też Zakłady Gumowe „Wudeta” i „Lnianka”. W połączeniu z hutą szkła te zakłady znacząco poprawiły sytuację na rynku pracy, a co za tym idzie, wzrósł też poziom życia mieszkańców.

Niestety, II wojna światowa nie obeszła się łagodnie z krośnieńskim przemysłem. W czasie okupacji produkowano m.in. szkło gospodarcze i oświetleniowe, ale kiedy zbliżał się koniec wojny, wycofujący się Niemcy podpalili hutę, która doszczętnie spłonęła w ciągu dwóch dni. Rozegrało się to jesienią 1944 roku i już po krótkim czasie postanowiono odbudować zakład. Do pozyskania funduszy wykorzystano m.in. to, co ocalało, czyli szklane wyroby. Produkcję udało się wznowić 20 stycznia 1945 roku.

W okresie PRL-u zakład tętnił życiem. Pod koniec lat 50. XX wieku wytwarzano ok. 1833 ton wyrobów rocznie. Szkło z Krosna eksportowano na cały świat – zestawy otrzymali m.in. król Hiszpanii Juan Carlos, prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow i Cesarzowa Japonii.

Przemiany ustrojowe nie wpłynęły dobrze na kondycję zakładu. Jego działalność i struktura uległa znacznym przekształceniom. Obecnie w mieście funkcjonuje huta pod nazwą KROSNO GLASS S.A., a także kilkanaście mniejszych hut i pracowni artystycznych.

Centrum Dziedzictwa Szkła

Wraz z nadaniem Krosnu miana „Miasta Szkła” otwarte zostało Centrum Dziedzictwa Szkła (CDS). Nie jest to klasyczne muzeum ani zabytkowa pracownia. To miejsce stworzone z myślą o zachowaniu wielkiego dziedzictwa, jakim jest szklana historia regionu. Zwiedzanie rozpocząłem, wchodząc do niepozornego budynku na rogu Rynku. Towarzyszką mojej podróży przez historię krośnieńskiego szkła była pani Katarzyna. Ku mojemu zaskoczeniu, na samym początku musieliśmy zjechać windą na poziom -4. Wcześniej wspomniałem o parkingu przy ulicy Legionów i drzwiach do CDS. Wchodząc nimi należy udać się schodami ruchomymi na górę do kas, bo to właśnie na tym poziomie rozpoczyna się zwiedzanie, które zawsze odbywa się pod opieką przewodnika.

CDS zaskoczyło mnie niezwykle wciągającą formułą zwiedzania. Na pierwszy ogień (dosłownie) poszło to, co robi chyba największe wrażenie, czyli kontakt z hutnikami, którzy na moich oczach w kilka minut zrobili prawdziwe cuda ze szkła. Z wielką przyjemnością oglądałem, z jaką gracją i profesjonalizmem stworzyli szklaną różę. Najbardziej urzekło mnie to, że mogłem prześledzić cały ten proces, i przyznam, że w pewnym momencie zamrowiło mnie z wrażenia, bo z niekształtnej kulki wyciągniętej z pieca zrobili istne cudo, i to nie przy użyciu gotowych form – wszystko ręcznie! Do tego widać było swobodę, z jaką to robią, bo jednocześnie opowiadali mi o dawnych realiach pracy w krośnieńskiej hucie szkła.

Wszystko ręcznie – to mogłaby być dewiza CDS! Kiedy przeszliśmy na kolejny poziom, mogłem zobaczyć przy pracy artystów/rzemieślników. Każdy przy swoim stanowisku zajęty był swoimi zadaniami, które ja mogłem obserwować jako zwiedzający. Co więcej – to, co oni wytwarzają na moich oczach, później można kupić w sklepie, który działa w budynku kasowym. Kolejne piętro zaskoczyło mnie bogatą kolekcją szkła artystycznego. Przyznam, że jest w tym coś niezwykle fascynującego – to, że ludzie są w stanie nadać tym przedmiotom takie kształty. Ot, niby prosty wazon, a jaka piękna rzecz sama w sobie.

Moje zwiedzanie nie zakończyło się w budynku głównym. Pani Katarzyna zabrała mnie też na drugą stronę Rynku, gdzie weszliśmy do piwnic, w których umieszczona została część ekspozycji. Połączenie starych, surowych murów z wielobarwnym szkłem jeszcze bardziej wzbudziło mój zachwyt.

Krosno – miasto, do którego chcę wrócić

Krosno urzekło i zachwyciło mnie na wielu poziomach. Z jednej strony są to rzeczy wymierne, jak architektura, a z drugiej urzekająca jest dla mnie formuła poznawania historii szkła zaproponowana przez CDS. Spędziłem w Krośnie dwa dni i czuję niedosyt.
Wiem, że chcę wrócić do tego miasta, żeby zobaczyć Kaplicę Oświęcimów, ale również przyjrzeć się innym kartom historii w Muzeum Rzemiosła, które prezentuje m.in. długie tradycje tkactwa w tym regionie. Jest po co wracać!

Województwo opolskie przy bliższym poznaniu zaskakuje i zachwyca różnorodnością atrakcji. Na jego niewielkim obszarze skupia się mnóstwo zabytków architektury, ściśle związanych z burzliwymi dziejami tych ziem. Również natura nie poskąpiła urokliwych miejsc – podróżując Mazdą CX-30 mogłem cały czas podziwiać piękne krajobrazy. Szybko polubiłem Opolszczyznę za jej kompaktowość. Ma się wrażenie, że wszędzie jest tam „blisko”, ponieważ odległości między atrakcjami turystycznymi nie są duże. Taki stan rzeczy pozwala w krótkim czasie odkryć wiele ciekawych punktów. O nudzie nie ma więc mowy! Zapraszam na mój subiektywny wybór 10 miejsc w województwie opolskim, które warto zobaczyć.

Park w Pokoju

Jeśli ktoś, podobnie jak ja, odwiedził Park w Pokoju przed rewitalizacją, to obecnie nie będzie w stanie go poznać. Przemiana, jaką przeszedł w ostatnich latach, tchnęła nowe życie w tę przestrzeń, której aranżację rozpoczęto w połowie XVIII wieku.
Największe wrażenie robi Ogród Francuski, który rozpościera się od wejścia do parku aż do ruin salonu wodnego. Dalej rozciąga się Park Angielski z charakterystycznymi obiektami małej architektury parkowej. Na mnie największe wrażenie zrobiła figura śpiącego lwa, która powstała jako symbol pokoju po zwycięstwie nad Napoleonem.
Wybierając się do Pokoju, zdecydowanie warto poznać bliżej jego historię. Niegdyś na skraju parku stał dostojny pałac, zaliczany do najpiękniejszych budowli na Górnym Śląsku. W połowie XVIII wieku Pokój zaczął pełnić funkcję letniej rezydencji księcia oleśnickiego Karola Wirtemberskiego. To właśnie on zamarzył o stworzeniu w tym miejscu osady Carlsruhe, na wzór niemieckiego Karlsruhe. Widoczne do dzisiaj jest charakterystyczne założenie na planie gwiazdy. Warto zwrócić uwagę na gwiaździste rondo, które jest jednym z zaledwie dwóch takich skrzyżowań w Polsce.

Parking znajduje się TUTAJ.

Muzeum Fabryka Robotów w Mosznej

O tym, że Sebastian Kucharski jest prawdziwym pasjonatem, można przekonać się już przed drzwiami do muzeum. Wyglądają one jak właz do statku kosmicznego!
Moszna do niedawna na turystycznej mapie Polski kojarzyła się wyłącznie z baśniowo wyglądającym zamkiem. Kiedy otwarto Muzeum Fabrykę Robotów, zyskała ona kolejne wyjątkowe miejsce w skali kraju, a nawet Europy. W ciekawie zaaranżowanych wnętrzach umieszczono stalowe roboty, które powstały na bazie postaci z filmów sci-fi. Praca nad niektórymi z nich trwała nawet 700 godzin. Najwyższy z robotów ma ok. 3,5 m, a waga sięga czasem 900 kg!
Przyznam, że nie jestem wielkim fanem tego typu kina, ale roboty rozpoznałem bez problemu. Zaskoczyła mnie ich konstrukcja i pomysłowość wykonania. Roboty powstają głównie z odpadków i złomu, ale nie brakuje też prawdziwych perełek – jest tu oryginalny miecz z trzeciej części filmu Predator czy bateria, która rzekomo zasilała Terminatora T-800. O tym muzeum trudno się pisze, bo nie ma ono punktu odniesienia. Jest wyjątkowe pod wieloma względami i zapewniam wszystkich sceptyków: warto je odwiedzić!

STRONA WWW
Lokalizacja i parking – TUTAJ.

Zamek Moszna

Będąc w Mosznej, nie mogłem pominąć wspomnianego już wcześniej obiektu. No właśnie, ale czy to aby na pewno jest zamek? Spór na ten temat od lat trwa wśród historyków i miłośników architektury. Generalnie jest to pałac, który wygląda jak zamek, dlatego zwyczajowo nazywa się go Zamkiem w Mosznej. Uważam, że cała ta dyskusja jest wtórna, bo przecież liczy się samo miejsce. A to jest niezwykłe! Zamek Moszna to jedna z najbardziej charakterystycznych budowli w Polsce. Od połowy XIX wieku do końca II wojny światowej był on własnością rodziny Tiele-Wincklerów. Po pożarze w 1896 roku podjęto decyzję o jego odbudowie i tak do baroku dołączył neogotyk i neorenesans. Charakterystyczne są jego liczne wieże i wieżyczki. Obecnie w jego wnętrzach działa hotel, restauracja oraz muzeum. Mnie do wizyty skłoniły zabytkowe wnętrza, które urzekają bogactwem detali. Choć obiekt już z zewnątrz robi ogromne wrażenie, to koniecznie polecam zwiedzić go w środku. Jego mury kryją w sobie wiele niesamowitych historii.

Strona WWW
Lokalizacja – TUTAJ.

JuraPark w Krasiejowie

Nie zapomnę chwili, kiedy wyszedłem na otwartą przestrzeń JuraParku w Krasiejowie i zobaczyłem ogromne modele dinozaurów. Dosłownie mnie zamurowało z wrażenia, a jednocześnie całkowicie straciłem resztki wątpliwości co do tego miejsca. Byłem sceptyczny, ale kiedy zajrzałem do serca tego parku, przekonałem się, że jest on wyjątkowy.
Spacerując 1,5-kilometrową ścieżką przez różne okresy z dziejów naszej planety, możemy zobaczyć, jakie stworzenia zamieszkiwały ją przed milionami lat. Znajduje się tam około 200 modeli dinozaurów, płazów i gadów reprezentujących 70 gatunków. Mają rzeczywiste rozmiary, więc niektóre z nich są trudne do dostrzeżenia, a inne widoczne z daleka.
Park znajduje się na terenie dawnego wyrobiska, gdzie odkryto szczątki dinozaurów. Prawdziwą gratką dla zwiedzających jest możliwość zobaczenia skamieniałości w specjalnym pawilonie, w którym znajdują się one dokładnie w miejscu ich znalezienia.
JuraPark to nie tylko część poświęcona dinozaurom. To miejsce, gdzie rodziny z dziećmi śmiało mogą spędzić cały dzień na różnych aktywnościach – jest tam ogromny plac zabaw, Tunel Czasu, Prehistoryczne Oceanarium, kino, a w okresie letnim działa również plaża i kąpielisko. W sąsiedztwie znajduje się Park Nauki i Ewolucji Człowieka.

Strona WWW
Lokalizacja i parking – TUTAJ

Fort Prusy w Nysie

Nysa, nazywana Śląskim Rzymem, poza licznymi zabytkami sakralnymi w centrum miasta, posiada również bogate fortyfikacje, które wchodziły w skład Twierdzy Nysa. Jednym z najciekawszych obiektów jest Fort Prusy wybudowany w połowie XVIII wieku. Z perspektywy ziemi trudno dostrzec, że został on zbudowany na planie gwiazdy. Można jednak spojrzeć na niego z góry – z tarasu widokowego, który mieści się w sąsiadującej wieży ciśnień.
Dawne fortyfikacje są świadkami burzliwej historii. W dziejach takich obiektów często pojawia się informacja, że już w momencie budowy były one przestarzałe i nie mogły sprostać coraz to nowszej broni. Na szczęście przetrwały do naszych czasów w formie, która stanowi dzisiaj fascynującą atrakcję turystyczną. Ich autentyczne wnętrza są doskonałym tłem do historycznych opowieści. W tej części Śląska dzieje były niezwykle burzliwe i o tym właśnie cicho szepczą mury fortu…

Strona WWW
Lokalizacja i parking – TUTAJ

Stare Miasto w Byczynie

Ze świecą szukać w Polsce drugiego miasta, które posiada tak dobrze zachowany układ urbanistyczny. Historycznie Byczyna należała do Dolnego Śląska, a jej dzieje sięgają XIII wieku. Tym, co dzisiaj wyróżnia ją na tle innych miast, jest niemal w całości zachowany obrys dawnych murów obronnych. Patrząc na Byczynę z lotu ptaka, wyraźnie widać pierścień murów okalający rzędy kamienic, rynek i dwa kościoły. Oczywiście, dzisiaj miasto rozlało się również poza okręg murów. Spacerując po zabytkowej części, można jednak znaleźć sporo architektonicznych smaczków. Byczynę proponuję potraktować jako krótki przystanek w podróży, a nie jako cel sam w sobie.

Lokalizacja i parking – TUTAJ

Muzeum Porcelany Śląskiej w Tułowicach

Na każdy z kruchych eksponatów w Muzeum Porcelany Śląskiej w Tułowicach patrzyłem z wielkim podziwem. Po pierwsze, zachwycał mnie kunszt, z jakim wykonano te przedmioty. Po drugie, fakt, że mimo upływu lat zachowały się do naszych czasów w tak pięknej formie. Trzeci aspekt to poczucie, że dawniej ludzie, przede wszystkim ci z wyższych sfer, otaczali się prawdziwie pięknymi przedmiotami.
Słuchając opowieści przewodnika, który odkrywał przede mną historię tułowieckiej fabryki porcelany, czułem się jak na wspaniałej lekcji historii i przedsiębiorczości. Ekspozycja mieści się w zabytkowych wnętrzach, gdzie umieszczono zbiory z 14 śląskich manufaktur, m.in. z Tułowic, Wałbrzycha, Żar czy Bykowiny.

Strona WWW
Lokalizacja i parking – TUTAJ

Kościół w Małujowicach

Polichromie, które zdobią ściany kościoła pw. św. Jakuba Apostoła w Małujowicach, przyczyniły się do nadania świątyni miana „Śląskiej Sykstyny”. To nawiązanie do watykańskiej kaplicy jest jak najbardziej trafne.
Muszę przyznać, że do momentu przekroczenia progu tej świątyni nie dawałem wiary w to, że zobaczę tam coś wyjątkowego. Szybko zmieniłem zdanie, bo choć odwiedziłem wiele zabytków sakralnych w Polsce i Europie, z takim wnętrzem spotkałem się pierwszy raz w życiu.
Gotyckie polichromie powstawały etapami, a najstarsze z nich pochodzą z drugiej połowy XIV wieku. W ostatniej fazie, w XVI wieku, motywami roślinnymi, zwierzęcymi, geometrycznymi i heraldycznymi pokryte zostało około 640 desek na stropie.
Wnętrze kościoła, z perspektywy turysty, jest trudno dostępne. Ja umówiłem się na konkretną godzinę z Księdzem Proboszczem. Polecam celować w okolice mszy świętych, których godziny podane są na stronie parafii.

Lokalizacja i parking – TUTAJ

Jezioro Turawskie

Zastanawiałem się, czy na mojej liście 10 miejsc w województwie opolskim, które warto odwiedzić, umieścić Jezioro Turawskie. Ostatecznie zdecydowałem się na to pod jednym warunkiem: odradzam odwiedzać je w weekendy w sezonie wiosenno-letnim.
Bliskość Opola sprawia, że jest to popularne miejsce do spacerów, turystyki rowerowej czy wypoczynku nad wodą. Niestety, infrastruktura nie wytrzymuje tego obciążenia, a najbardziej doskwiera brak parkingów. Wąskie leśne drogi są gęsto zastawione samochodami – to prawdziwy koszmar.
Po sezonie lub w środku tygodnia – jak najbardziej polecam. Jezioro powstało po wybudowaniu w latach 30. XX wieku tamy na Małej Panwi. Rzeka rozlała się szeroko na terenach, gdzie kiedyś istniało kilka wsi. Dzisiaj jest to namiastka Mazur i idealne miejsce do żeglowania, kajakowania i szukania świętego spokoju gdzieś w nabrzeżnych szuwarach.
Osobiście najbardziej lubię północny brzeg. Panuje tam architektoniczny miszmasz, ale za to widoki o zachodzie słońca są po prostu boskie. Szczególnie jesienią i zimą, przy niskim stanie wody, kiedy na powierzchnię wyłaniają się pnie z zalanych lasów.

Lokalizacja i parking – TUTAJ

Muzeum Gazownictwa w Paczkowie

Perła i unikat. Tak najkrócej mogę opisać to wyjątkowe miejsce, w którym zachował się w całości ciąg technologiczny do produkcji gazu miejskiego. Od początku XX wieku aż do 1977 roku działająca w miejscu obecnego muzeum gazownia dostarczała gaz mieszkańcom Paczkowa. Zwiedzając zabytkowe wnętrza dawnego zakładu, można krok po kroku prześledzić cały proces produkcji gazu, a także rozwój urządzeń codziennego użytku, które są z nim ściśle związane – lamp, kuchni czy pieców do podgrzewania wody.
Na mnie największe wrażenie zrobiła kolekcja… gazomierzy. Ponad 600 z nich umieszczono w środku dawnego zbiornika na gaz, pochodzącego jeszcze z 1902 roku.

Strona WWW
Lokalizacja i parking – TUTAJ

Istnieją takie drogi, po których nie da się jechać szybko. I nie chodzi tu wcale o stan nawierzchni, ograniczenia prędkości czy ostre zakręty. Kiedy wjedzie się na piękną drogę, człowiek zamiast pędzić do celu, zaczyna rozglądać się na boki. Zachwyt goni zachwyt. W takich chwilach nie warto się spieszyć. W Beskidzie Niskim znalazłem trzy trasy, których pokonanie to czysta przyjemność. Jeździłem po nich Mazdą MX-5. Dach samochodu rozłożyłem tylko raz, kiedy z zachodu nadciągnęła burza. Docierały do mnie obrazy, dźwięki i zapachy. Dobrze, że ruch na tych trasach jest mały. Kilka razy zatrzymałem się na środku drogi i zaniemówiłem z wrażenia.

Dzikie góry

Zanim przejdę do clou i opisu tras, chcę poruszyć jeszcze jedną bardzo ważną kwestię. Moim zdaniem Beskidu Niskiego nie da się pokochać i zrozumieć bez kontekstu historycznego. Są to dzikie góry z wyjątkową historią w tle. Przez wieki pisali ją m.in. Łemkowie. Ich gospodarstwa z chyżami (tradycyjnymi domami) rozsiane były niemal po wszystkich dolinach. Tam, gdzie tylko natura pozwalała na uprawę ziemi, pojawiali się rolnicy. Kiedy ogląda się fotografie sprzed 1945 r., wyraźnie widać, że lasów i drzew w tych okolicach nie było za dużo. Ziemia karmiła od pokoleń zamieszkujących te tereny ludzi. Etnografowie, którzy badali ich przeszłość, wspominają, że byli oni raczej ubodzy materialnie, ale za to bogaci kulturowo.

Nie znając kontekstu historycznego, można odnieść wrażenie, że Beskid Niski to dzikie góry. Często krok w bok z asfaltu czy utwardzonej drogi równa się wpadnięciu w błoto. Są miejsca, gdzie w promieniu wielu kilometrów nie ma żywej duszy. Nie ma też domów i całego cywilizacyjnego zaplecza, z którym jesteśmy oswojeni. Tu i ówdzie jednak wśród łąk pojawiają się drzwi. Stoją samotnie pośrodku niczego. Otwiera i zamyka je wiatr. To swoiste pomniki dawnych wsi. Czytając informacje na tablicach obok drzwi, w pierwszej chwili myśli się, że to jakiś żart. Tu mieszkało kilkaset osób? Tu stało kilkadziesiąt domów? Tu było życie? Trudno w to uwierzyć. A im dalej zabrnie się w doliny, tym zaskoczenie staje się większe.

Poza symbolicznymi drzwiami można zobaczyć zarośnięte cmentarze, ślady fundamentów (często po dawnych cerkwiach) i przydrożne kamienne krzyże. Co tu się stało? W skrócie: po II wojnie światowej, w ramach akcji „Wisła”, wysiedlono ludzi z tych terenów. Ich domostwa i gospodarstwa poszły z dymem, żeby nie mogli wrócić. Temat jest złożony i wieloaspektowy, a ja nie jestem historykiem, więc po więcej informacji odsyłam do właściwej literatury. Jest wiele książek poświęconej akcji „Wisła”, którą objęto nie tylko Beskid Niski, ale także Bieszczady. Na drugim biegunie są też publikacje poświęcone Łemkom, które opisują ich wielobarwny świat. Oglądamy go zazwyczaj na czarno-białych fotografiach, ale z tekstów jasno wynika, że emanował kolorami. Kończąc temat, mogę polecić trzy miejsca: Sądecki Park Etnograficzny w Nowym Sączu, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku i Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej.

Prosta, kręta i prosta

Droga nr 977 z Gorlic do Koniecznej w skrócie: najpierw prosta, potem kręta, następnie znów prosta. Jest to moim zdaniem jedna z najpiękniejszych dróg w tym regionie. Emocje i przeżycia są na niej dawkowane. Wyjeżdżając z Gorlic, miasta wiecznie zakorkowanego, tłocznego i gwarnego, można stopniowo obserwować, jak zmienia się pejzaż. Z początku domy stoją gęsto obok siebie. W Koniecznej, tuż przy granicy polsko-słowackiej, nie będzie ich prawie wcale. A co z tym krętym odcinkiem? Jest i to naprawdę bardzo kręty! Wcześniej droga nie jest prosta niczym strzała, ale na pewno nie ma na niej takich zawijasów jak na zboczach Magury Małastowskiej. Kulminacyjnym punktem jest przełęcz, na której znajduje się Cmentarz Wojenny nr 60. Później zjazd i w Zdyni droga jakby nigdy nic wraca do poprzedniego kształtu. Przejazd kończy się na granicy, choć można z tego miejsca rozpocząć kolejną z tras, ale o tym za chwilę.

Nie idzie przecież tylko o to, żeby spalić trochę paliwa i popatrzeć przez okno. Przy tej trasie aż roi się od niezwykłych miejsc. Zazwyczaj dotarcie do nich wymaga zjazdu w bok z głównej drogi, ale naprawdę warto to zrobić. Już na samym początku, tuż za Gorlicami, znajdują się dwie zabytkowe świątynie wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Pierwsza to cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach, greckokatolicka świątynia z 1653 r. Druga to kościół Świętych Filipa i Jakuba w Sękowej z 1520 r. z charakterystycznym dachem sięgającym niemal do ziemi. To nie jedyne zabytki sakralne przy tej trasie. Na uwagę zasługuje również wybudowana w 1842 r. cerkiew Świętych Kosmy i Damiana w Bartnem czy cerkiew św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej z początku XX w.

Wspomniałem o cmentarzu na przełęczy. Wcześniejszym tragicznym rozdziałem historii Beskidu Niskiego jest I wojna światowa. Temat jest równie złożony co sprawy przesiedleń, więc warto sięgnąć do źródeł historycznych na ten temat. Tragizm wydarzeń może zobrazować fakt, że na tych terenach znajduje się około 400 cmentarzy z czasów Wielkiej Wojny.

A co z naturą? Tej jest pod dostatkiem, ale ona nie podaje na tacy swoich uroków. Trzeba wyruszyć po nie pieszo i myślę, że ciekawą, a zarazem niedługą opcją jest wejście na szczyt Magury Małastowskiej. Widoków zero, ale za to las jest tam żywcem wyjęty z tolkienowskich opowieści.

Trasa z Gorlic do Koniecznej ma ok. 30 km. Zakładając kilkakrotne odbicia w bok i krótką górską wycieczkę, jest to idealna opcja na 4-godzinną wycieczkę.

Czarnego nie widzę

Opis poprzedniej trasy zawierał kilka propozycji odbić z głównej drogi. Są to jednak zazwyczaj krótkie epizody, po których wraca się na trasę. Jest jednak jedno takie skrzyżowanie, na którym swój początek ma zupełnie nowa przygoda i traktuję ją jako odrębną trasę. Spowodowane jest to głównie dwoma problemami natury technicznej. Pierwszy to fakt, że większość tej drogi prowadzi nawierzchnią szutrową, na której nie brakuje dziur, tarek i wybojów, a przy tym miejscami jest wąska. Drugi problem, który w niektórych porach roku, a także po większych deszczach jest jeszcze większym wyzwaniem, to bród. Most, który stoi obok niego nie nadaje się do przejazdu samochodem. Trzeba więc przejechać przez potok i to dla wielu samochodów z niższym zawieszeniem (o ile w ogóle dotrą do tego miejsca) może być problemem.

Czy jest bardzo źle? Nie. Ja dojechałem tam Mazdą MX-5, ale ze względu na wysoki stan wody w potoku nie zdecydowałem się na pokonanie brodu. Na drugą stronę przeszedłem pieszo po moście. Wcześniej byłem w tym miejscu Mazdą CX-60 i to w sezonie letnich burz, więc wody było naprawdę sporo, ale bród pokonałem bez problemu. Szerokie opony, napęd 4×4 i wysokie zawieszenie dodały mi odwagi. W przypadku roadstera wolałem nie ryzykować, bo w tym miejscu nie ma nawet zasięgu telefonicznego, żeby wezwać pomoc. Zresztą już samo dotarcie do brodu jest wystarczające, a to, co znajduje się po drugiej stronie potoku, można zobaczyć w czasie niedługiego spaceru.

Wróćmy jednak na początek trasy, czyli do Zdyni. Skręca się w niej w boczną drogę prowadzącą do takich wsi jak Krzywe, Wołowiec i Czarne. Do pierwszych dwóch warto zajrzeć chociaż na chwilę, ale w tym celu należy odbić na chwilę w prawo. W Wołowcu stoi piękna drewniana cerkiew Opieki Matki Bożej z XVIII w. Pozostając na głównej trasie, im dalej za plecami zostaje Zdynia, tym dookoła robi się bardziej dziko. W miejscu, gdzie kończy się asfalt, robi się naprawdę magicznie. Z oczu znikają zabudowania i cichną odgłosy cywilizacji. Droga biegnie przez dolinę i tu warto pobudzić wyobraźnię. Przecież po jej obu stronach kiedyś było życie. Słychać było beczenie kóz, śmiech dzieci, rąbanie drewna czy kobiece śpiewy. Dzisiaj tylko liście starych drzew owocowych szumią o przeszłości. Las niczym wodospad zieleni spływa z gór i zalewa doliny. Znikają ślady i gdyby nie te drzwi…

Bród pojawia się bez zapowiedzi. Co jest po drugiej stronie? Czy można się tam dostać jakoś inaczej? Wzdłuż drogi ciągnęła się tam kiedyś wieś Długie. Można dojechać do brodu od drugiej strony, czyli od Wyszowatki. Jeśli ktoś nie zdecyduje się na przejazd przez wodę, może bez problemu przejść pieszo do dawnego cmentarza i położonych kawałek dalej drzwi do wsi Długie. Jest tam również Cmentarz Wojenny nr 44.

Trasa ze Zdyni do brodu to około 10 km. Nie polecam jej w takich porach roku jak zima czy wczesna wiosna. Pokonywanie brodu (choć lokalni kierowcy robią to niemal bez hamowania) wiąże się z ryzykiem, zwłaszcza że tak naprawdę trudno ocenić rzeczywistą głębokość czy dojrzeć, co skrywa się w wodzie. A może tam być gałąź czy duży kamień, które uszkodzą oponę. Polecam zachować w tym miejscu spory dystans do możliwości własnego samochodu, bo kilka metrów może się okazać początkiem niepotrzebnych problemów.

Dolina długich cieni

Ostatnią z tras w Beskidzie Niskim, którą przejechałem Mazdą MX-5, znam od wielu lat. Okolice Nowego Żmigrodu, Kątów, Krempnej i Ożennej były miejscem mojego pierwszego kontaktu z tymi górami. Na końcu pierwszej trasy wspomniałem, że jeszcze do niej wrócę i to jest właśnie ten moment. Z Koniecznej niekoniecznie trzeba wracać! Można pojechać prosto na kolejną trasę i przy okazji zrobić ciekawą górską pętlę. Wymaga to jednak przejechania fragmentu drogi przez Słowację (trzeba pamiętać o dokumencie tożsamości i dowodzie rejestracyjnym auta). Do przejechania po kraju sąsiada, czyli między Konieczną a Ożenną, jest ok. 25 km. Z drogi roztaczają się piękne widoki. W miejscowości Zborov skręca się w lewo i tam pojawiają się znaki w kierunku Polski. Granicę przekracza się w górach pośród lasów, a po kilku kilometrach pojawiają się zabudowania Ożennej. Jakiż to piękny koniec świata!

W mojej pamięci ta droga zapisała się jako dolina długich cieni. Są przy niej otwarte przestrzenie, ale są też miejsca, gdzie otaczający ją las zabiera wszelkie widoki. Szczególnie w skrajnych porach dnia cienie padające na szosę są długie. Panuje tam bardzo gęsta i momentami przerażająca cisza. A przecież kiedyś to miejsce tętniło życiem.

Co po drodze? Podobnie jak przy pierwszej trasie można kilka razy zrobić skok w bok. Wartymi uwagi miejscami jest Wyszowatka, Świątkowa Mała i Świątkowa Wielka. Krempna to już nieco inny świat. To całkiem duża miejscowość. Funkcjonuje w niej muzeum przyrodnicze Magurskiego Parku Narodowego, który rozpościera się dookoła.

Kierowcy największą frajdę sprawi przejazd na odcinku Kąty – Krempna. Tam nie dość, że są piękne widoki, to droga jest kręta. Za kierownicą Mazdy MX-5 czułem się tam jak ryba w wodzie.

Trasa z Nowego Źmigrodu do Ożennej ma ok. 30 km. Polecam ją o każdej porze roku. Paradoksalnie to właśnie w okresach, kiedy nie ma liści (ale jest szaro-buro), można zobaczyć w Beskidzie Niskim najwięcej śladów przeszłości.

Pyszne historie

Moja wizyta w tych okolicach na początku czerwca 2025 r. nie była dziełem przypadku. Przyjechałem na zaproszenie Hotelu SPA Dr Irena Eris w Krynicy-Zdroju, żeby z bliska zobaczyć przygotowania do tegorocznej edycji projektu „Tasty stories”. Sam hotel uwielbiam, o czym pisałem szerzej po poprzednich dwóch wizytach. Lubię wieczorne powroty do pokoju. Mogę tam delektować się świętym spokojem, patrząc na zbocza Jaworzyny Krynickiej. No i ta kuchnia! Mistrzostwo świata.
Czym jest „Dr Irena Eris Tasty Stories”? To wydarzenie obejmujące weekendowy pobyt w hotelu połączony ze smakowaniem nie tylko lokalnych produktów, uczestniczeniem w plenerowej kolacji z menu degustacyjnym oraz poznawaniem historii miejscowych rzemieślników. Region i jego kulturę tworzą ludzie. Twórcy „Tasty stories” z kamerą i aparatem odwiedzają latem wybranych artystów i twórców, pokazując szerokiej publice ich rzemiosło, będące elementem dziedzictwa kulturowego regionu. Miałem przyjemność uczestniczyć w jednej z takich wizyt u Katarzyny Bednarz w Kobylance. Zajrzałem do jej pracowni, gdzie wykonuje tradycyjne liry korbowe, a po więcej informacji na ten temat odsyłam na stronę projektu „Tasty stories”. Tam można przeczytać wiele wyjątkowych historii, zobaczyć filmowe relacje.

Pustynia Błędowska jest największym obszarem lotnych piasków w Polsce. To niecodzienne miejsce od wieków pobudzało fantazję okolicznych mieszkańców, a geneza jego powstania obrosła różnymi legendami. Jedna z nich mówi, że diabłom w piekle przeszkadzały hałasy dochodzące z olkuskich kopalni. Chcąc przegnać górników z podziemi, jeden z młodych czartów poleciał nad Bałtyk i nabrał do wora ogromne ilości piasku. Kiedy w drodze powrotnej był już przekonany, że uda mu się zasypać kopalnie, zahaczył w locie worem o wieżę pobliskiego kościoła. Tak cały piach wysypał się na przedpolach Olkusza.

Trzymając się jednak faktów i badań, wiadomo, że to nie piekielne moce, a ludzie przyczynili się do powstania tej pustyni. Rozwój górnictwa i przemysłu na tych terenach doprowadził do masowej wycinki lasów. Spoczywające na dnie pradoliny Białej Przemszy piaski po wycięciu drzew zostały „obudzone” i zaczęły stanowić poważne zagrożenie dla całej okolicy.

Prawie pustynia

Tak naprawdę nazywanie tego miejsca pustynią nie ma uzasadnienia, biorąc pod uwagę klimat czy wilgotność powietrza. Przyjęło się tak je określać ze względu na pokłady piasku zalegające po horyzont. Średnia grubość warstwy piasku na Pustyni Błędowskiej wynosi 25 m. Są jednak i takie miejsca, gdzie osiąga ona nawet ok. 60 m. Piasek został naniesiony w ten rejon w czasie zlodowacenia środkowopolskiego. Pochodzi z wód topniejącego lodowca.
Kiedy w czasach króla Kazimierza Wielkiego odsłonięto pokłady piasku, powstał problem roznoszenia go przez wiatr po całej okolicy, co ludziom utrudniało życie i uprawienie pól. Podejmowano różne próby zalesiania tych terenów, sprowadzono nawet specjalne trawy z nadmorskich wydm. Wszystko to miało zatrzymać piasek w miejscu.

Dookoła pustyni na rowerze

Pustynia to z natury obszar, po którym poruszanie się jest trudne. Z powieści Sienkiewicza „W pustyni i w puszczy” pamiętamy karawany z wielbłądami, które z trudem przeprawiały się przez morze piasku. W przypadku Pustyni Błędowskiej nie jest jednak aż tak źle. Rozwijająca się turystyka rowerowa na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej skłoniła lokalne władze do stworzenia niecodziennej atrakcji. W południowej części pustyni wybudowano specjalną betonową ścieżkę, dzięki której bez mozolnego przedzierania się przez piach można okrążyć tę część piaszczystej przestrzeni. Mała uwaga – ścieżka nie prowadzi dookoła całej pustyni. W północnej części znajduje się poligon wojskowy i tam nie ma szlaków turystycznych. Trasa, o której mowa, rozpoczyna się przy Róży Wiatrów nieopodal miejscowości Klucze.

Na miejsca, gotowi…

Na miejsce, a dokładniej parking przy drodze z Kluczy do Bukowna, dotarłem Mazdą CX-80. Z tego, co zauważyłem, na ukończeniu są już prace budowlane na parkingu położonym obok Róży Wiatrów, więc pewnie niebawem będzie można z niego korzystać.
Czy na taką wycieczkę trzeba się jakoś specjalnie przygotować? Klimat w tym miejscu nie jest wybitnie pustynny i nie odczuje się tam niczego szczególnego. Pewnie w okresie letnich upałów nagrzany piasek może potęgować uczucie gorąca, ale ja byłem tam w maju i nie odczułem żadnej różnicy.
O mój komfort w czasie wycieczki zadbała firma Intersport. Skorzystałem z porady doświadczonych sprzedawców z warszawskiego sklepu w Galerii Mokotów, bo przecież moje podróże nie są standardowe. Nie jestem tylko rowerzystą ani tylko wędrowcem. Bardzo często łączę jazdę na dwóch kółkach z wędrówką, więc zależało mi na dobraniu takiego sprzętu, który sprawdzi się w każdych warunkach.
Podstawą wyposażenia rowerowego jest dla mnie kask, więc na moją głowę trafił model Alpina Mythos 3.0. Kolejna istotna dla mnie sprawa to buty. Cenię sobie wygodę chodzenia, bo w podróży spędzam często cały dzień na nogach. Wybrałem buty Salomon Extend GTX. Po sprawdzeniu ich na kilku wyjazdach, muszę przyznać, że był to strzał w dziesiątkę. Idealnie trzymają się na pedałach w czasie jazdy na rowerze, a kiedy dwa kółka zamieniam na własne nogi, to niezależnie od tego, czy jest to leśna ścieżka, czy miejski chodnik, czuję duży komfort w trakcie chodzenia.
Ostatnim elementem sprzętowej układanki była kurtka The North Face Comball 2.0. Sprawdziła się idealnie, bo dzień był wietrzny, a dzięki temu, że jest to softshell, nie odczuwałem przeszywającego zimna.

…start!

Trasa, którą zaplanowałem, miała 18 km. Jest to odległość, którą na rowerze prawdopodobnie pokona każdy, nawet bez przygotowania i kondycji. Technicznie ten przejazd nie stwarza żadnych problemów. W połowie jedzie się betonową drogą, na której bez problemu można minąć się z kimś z przeciwka, a druga połowa to szeroka i mocno ubita leśna droga. Suma podjazdów to tylko 50 m, więc śmiało można stwierdzić, że cała trasa jest płaska.
Jak się jedzie? Przyznam, że w części, gdzie szlak prowadzi betonową drogą wśród piasków, jest to bardzo przyjemne. Widoki są ciekawe i zmienne. Z jednej strony jest morze piasku, z drugiej sosnowy las. Jest kilka miejsc przystosowanych do postoju. Większym rozczarowaniem dla mnie był moment, kiedy beton się skończył, a wraz z nim zniknęła mi z oczu pustynia. Wjechałem do sosnowego lasu i nagle czar prysł. Takie drogi spotkać można w całej Polsce. Lekko zawiedziony jechałem przed siebie z nadzieją, że jeszcze wrócę na pustynię. Tak się jednak nie stało.
Co więcej, żeby wykonać sensowną pętlę, w pewnym momencie musiałem opuścić oznakowany szlak rowerowy i bazując na mapie, jechać leśną drogą do miejsca przecięcia z innym szlakiem rowerowym niż ten, którym jechałem wcześniej. Dla mnie to nie problem, ale przypuszczam, że mniej doświadczeni turyści mogą mieć w tym miejscu problem, zwłaszcza jeśli nie będą mieli pod ręką cyfrowej mapy w telefonie z lokalizacją GPS. Niby jest to wyraźnie widoczne, bo to pierwsza szeroka droga w lewo po opuszczeniu pustyni, ale uczulam, żeby tego miejsca nie przegapić.

Podsumowanie

Przejazd rowerem dookoła Pustyni Błędowskiej zajął mi ok. 2 godz. Pierwsza część trasy od Róży Wiatrów do końca betonowej drogi zrobiła na mnie pozytywne wrażenie, a dalsza część szlaku mocno mnie rozczarowała. Z jednej strony czuje się satysfakcję z faktu objechania pustyni dookoła, choć to stwierdzenie jest sporym uproszczeniem. Nie objeżdża się jej w całości, a spora część trasy to nic innego jak przejazd lasem. W ogólnym rozrachunku oceniam trasę na mocne 8/10. To wysoka ocena, ale trzeba pamiętać, że ta trasa nie ma w Polsce konkurencji. Gdybym jednak miał ją powtórzyć, to na końcu betonowej drogi wykonałbym w tył zwrot i wrócił po swoim śladzie do Róży Wiatrów. To moim zdaniem byłoby ciekawsze przeżycie niż jazda przez kilka kilometrów po sosnowym lesie.
I na koniec dla tych, którym po wycieczce rowerowej będzie mało pustynnych widoków, mam jeszcze dwa punkty do polecenia. Pierwszy to Czubatka – wzgórze z tarasem widokowym na obrzeżach Kluczy. Drugi znajduje się w okolicach Chechła. Dojeżdża się tam samochodem na skraj pustyni. Przed oczami rozpościera się widok na inną część – tę, na której znajduje się poligon. Przy tarasie widokowym można zobaczyć pozostałości bunkra pochłoniętego przez piasek.

Nieczęsto w Polsce zdarza się możliwość przejazdu drogą w samym sercu gór. Popularne szlaki wiodą zazwyczaj dolinami, a asfaltowe szosy nie wspinają się na górujące nad nimi granie. Na Podhalu, co prawda, znajdzie się sporo dróg w okolicach Zębu, Czerwiennego czy Kościeliska, ale są to raczej wąskie drogi dojazdowe biegnące przez wieś. Autostrada Sudecka to inna bajka. To droga z prawdziwego zdarzenia – szeroka, asfaltowa, kręta i… piękna! Łączy przełęcz Polskie Wrota z Międzylesiem. Różnie podaje się jej długość, bo jedne źródła mówią o ok. 42 km, a jak wytyczy się trasę na mapie, to ta pokazuje 48 km. Kiedy w piękne jesienne popołudnie jechałem Autostradą Sudecką, licznik Mazdy CX-60 pokazał, że przybyło mi ok. 50 km. Uśredniając, można uznać, że jest to ok. 47 km malowniczej górskiej drogi! A to już brzmi jak plan na pasjonującą wycieczkę dla miłośników jazdy po krętych szosach z pięknymi widokami.

Kilka słów o historii

Droga wojewódzka nr 389, nazywana Autostradą Sudecką, została wybudowana w latach 30. XX w. W pierwotnym założeniu miała zostać włączona do sieci Sudetenstraße łączącej różne miejsca turystyczne w tym zakątku gór. Budowniczym udało zrealizować się dwa odcinki: Świeradów-Zdrój – Szklarska Poręba oraz przełęcz Polskie Wrota – Międzylesie. Poza znaczeniem turystycznym droga miała również pełnić funkcje militarne. W czasie II wojny światowej pracę nad jej budową i fortyfikowaniem sprawował Hermann Göring, przez co nazywano ją również Autostradą Göringa.
Militarne znaczenie tej drogi po 1945 r. utraciło sens, bo znalazła się na terenie Polski. Turystycznie również była niewykorzystana, ponieważ w wielu miejscach biegnie bardzo blisko granicy naszego kraju z Czechami. Nieliczni turyści zapuszczali się nią w okolice Zieleńca, a dalej panował głównie ruch lokalny. Ten nigdy nie był duży, bo nawet dzisiaj, kiedy ewidentnie wsie wzdłuż drogi cieszą się popularnością i są rozbudowywane, trudno mówić o dużym natężeniu ruchu. Zimą wiele odcinków jest nieutrzymywanych, więc mogą być nieprzejezdne.

Droga wśród gór

Przez przełęcz Polskie Wrota, między Dusznikami-Zdrojami a Kudową-Zdrojem, przebiega ruchliwa droga nr 8. Mkną nią karawany tirów, które z trudem pokonują dość stromy podjazd. W kulminacyjnym punkcie pojawia się pas do lewoskrętu (jadąc od strony Dusznik) i po opuszczeniu ruchliwej drogi nagle świat zmienia się o 180 stopni. Ruch maleje, a po obu stronach pną się w górę potężne sosny. Krętą drogą w tej leśnej scenerii dojeżdża się do Zieleńca. To miejsce w Górach Orlickich, ze względu na swój wyjątkowy mikroklimat zimą, stało się mekką narciarzy. Ogromny rozwój, jaki nastąpił na przestrzeni ostatnich dekad, widać gołym okiem w postaci licznych wyciągów i hoteli. W okresie, kiedy nie ma śniegu, po okolicy wędruje sporo turystów z Polski i Czech. Nad Zieleńcem wznosi się m.in. Orlica zaliczana do Korony Gór Polski. Wejście na nią z parkingu przy pomniku Heinricha Rübartscha zajmuje ok. 45 min. Na szczycie stoi wieża widokowa. Główny wierzchołek ulokowany jest w Czechach, parę metrów od granicy. Stoi tam trójkątny obelisk upamiętniający wizytę Johna Quincy Adamsa (późniejszego prezydenta USA), cesarza Józefa II oraz Fryderyka Chopina.
Jadąc Autostradą Sudecką dalej, tuż za Zieleńcem natrafia się na skręt w lewo w kierunku Dusznik-Zdroju. Opcjonalnie warto zjechać z głównej szosy i po ok. 2 km zatrzymać się na przydrożnym parkingu, z którego szlak prowadzi na malownicze Torfowisko pod Zieleńcem.
Kolejną miejscowością na głównej trasie jest Lasówka. Na jej początku znajduje się sympatyczna agroturystyka Doboszówka, w której miałem przyjemność zatrzymać się wiele lat temu, na początku realizacji projektu Slow Road. Jeśli ktoś chce doświadczyć górskiego świętego spokoju, to jest to idealny adres. Sama wieś nie wyróżnia się niczym szczególnym. Stare poniemieckie zabudowania wymieszane są ze współczesnymi budynkami. Gdy spojrzy się w stronę południową, to można dostrzec czeskie wsie. Od tego miejsca aż do Poniatowa droga prowadzi cały czas wzdłuż granicy.
Tu małe wyjaśnienie, bo patrząc na przebieg drogi nr 389, nie prowadzi ona tak jak napisałem wyżej. Znaki oraz miłość do zawieszenia samochodu przekonują, że lepiej wybrać ten drugi wariant. On też nie jest gładki niczym stół i wolny od dziur, więc strach nawet myśleć, jak musi wyglądać fragment drogi, o którym znaki ostrzegają, że jest „uszkodzona”.
Takie rozwiązanie ma pewien minus. Jadąc z Lasówki, dociera się do Mostowic. Droga nr 389 wiedzie w górę, w stronę Przełęczy Spalonej, a alternatywny, mniej dziurawy, odcinek biegnie dalej doliną do Poniatowa. Proponuję więc odbić na kilka kilometrów, bo do przełęczy droga jest niemal idealna, a stoi na niej bardzo klimatyczne schronisko PTTK Jagodna. Atrakcją samą w sobie jest to, że można do niego komfortowo dojechać samochodem. W schronisku szczególnie polecam racuchy z jagodami. Po ich zjedzeniu najlepiej wybrać się na spacer na Jagodną – najwyższy szczyt Gór Bystrzyckich zaliczany do Korony Gór Polski. Przejście spokojnym tempem w obie strony zajmuje ok. 2 godz. 30 min.

Dwa zamki

A co, kiedy pojedzie się w Mostowicach w stronę Poniatowa? Droga jest piękna! Prowadzi doliną wzdłuż Dzikiej Orlicy. Szum tej rzeki jest naprawdę boski i dodaje drodze niezwykłego uroku. Jadąc nią, ściągałem nogę z gazu, żeby cieszyć się widokami. Ich największe skupisko znajduje się na odcinku z Poniatowa do Gniewoszowa. Ależ pięknie widać stamtąd dolinę Nysy Kłodzkiej, Masyw Śnieżnika, Góry Bialskie i Góry Złote!
Za Gniewoszowem warto na chwilę przystanąć na parkingu przy drodze i przejść do ruin zamku Szczerba. Wzniesiony został na wysokości 520 m n.p.m. Przypuszcza się, że pełnił funkcję strażniczą na drodze biegnącej w kierunku Przełęczy Międzyleskiej. Źródła milczą zarówno o dacie jego budowy, jak i o tym, kto był właścicielem tej pokaźnych rozmiarów budowli. Pierwsza wzmianka o zamku pojawia się pod koniec XIII w., kiedy czeski król Wacław II podarował go cystersom z Kamieńca Ząbkowickiego.
W 1318 r. warownia została zniszczona i wróciła ponownie w ręce czeskie. Z 1358 r. pochodzi dokument mówiący o tym, że jego właścicielem został Otto von Glaubitz. Gdy nastał czas wojen husyckich, który obrócił w ruinę wiele zamków na Dolnym Śląsku, okrutny los spotkał też zamek Szczerba. Od ok. 1428 r. pozostaje w ruinie. Cudem ocalały jego pozostałości, bo już w XVIII w. zaczęły służyć okolicznym mieszkańcom jako źródło kamienia. Ruiny zamku Szczerba wyróżnia to, że zachował się w nich oryginalny układ z przełomu XIV i XV w. Wiele budowli na Dolnym Śląsku na przestrzeni wieków zostało przebudowanych z warowni obronnych na rezydencje pałacowe. Kolejne modernizacje i zmiany zacierały pierwotny charakter obiektów. Spacer po ruinach wymaga sporej wyobraźni, bo czas działa na ich niekorzyść. Mimo ogromnej skali zniszczeń to, co przetrwało do naszych czasów, nadal robi ogromne wrażenie.
Końcowym punktem Autostrady Sudeckiej jest Międzylesie. To urokliwe miasteczko położone przy drodze nr 33 prowadzącej z Kłodzka w kierunku granicy z Czechami. Jego główną atrakcją jest zamek położony przy rozległym rynku. Budowla została wzniesiona prawdopodobnie pod koniec XIV w. i należała początkowo do rodu Glaubitzów. Pod koniec XVI w. rodzina Tschirnhausów w miejscu dawnego zamku postawiła renesansowy dwór. To właśnie on posłużył jako baza XVII-wiecznej rozbudowy. Najstarszą zachowaną częścią zamku jest tzw. Czarna Wieża pochodząca ze średniowiecza. W architekturze zespołu pałacowo-zamkowego renesans przenika się z barokiem.
W 1653 r. austriacki magnat Michael Ferdynand hrabia von Althann nabył okoliczne dobra i przystąpił do odbudowy miasta, które ucierpiało w czasie potopu szwedzkiego, a następnie strawił je pożar. Za jego czasów zamek został powiększony o dwa barokowe skrzydła. Zadbana budowla w spokoju doczekała końca II wojny światowej. W maju 1945 r. rodzina von Althannów, obawiając się Armii Czerwonej, w pośpiechu opuściła międzyleski zamek, choć władali oni okolicznymi dobrami przez kilka wieków.
W 1972 r. w renesansowej części wybuchł pożar, który mocno uszkodził zabytkowe wnętrza. Obecnie w zamku trwają prace mające na celu udostępnienie go turystom i gościom hotelowym. W jednym z barokowych skrzydeł działa restauracja i hotel. Tuż obok zamku stoi zabytkowy kościół Bożego Ciała o gotyckich korzeniach, który z zamkiem jest połączony przejściem galeriowym.

Niekończąca się opowieść

Autostrada Sudecka kończy się nagle. Z górskiego raju bez ostrzeżenia trafia się na ruchliwą szosę. Chcąc zaliczyć miękkie lądowanie, można w czasie powrotu w kierunku Kłodzka odwiedzić dwa ciekawe miejsca, które polecam. Jedno naturalne, czyli Wodospad Wilczki w Międzygórzu, a drugie typowo miejskie, czyli rynek z przyległościami w Bystrzycy Kłodzkiej. Miłośnikom zwiedzania małych miasteczek proponuje odwiedzić też Długopole-Zdrój, bodaj najmniej znane uzdrowisko w regionie.
Kiedy najlepiej wybrać się na wycieczkę Autostradą Sudecką? Z moich doświadczeń wynika, że najlepiej przejechać nią jesienią. Góry, doliny i porastające je lasy tworzą tam wyjątkową scenerię. Wiosna w te okolice zagląda dość późno, bo spora część szosy biegnie na dużej wysokości. Latem morze zieleni zalewa wszystko dookoła. Zimą, jak wspomniałem, przy większych opadach śniegu droga fragmentami może być nieprzejezdna. Zatem jesień! Gorąco polecam!

Szukając na mapie Polski miejsca, które sprawdzi się przy każdej pogodzie i o każdej porze roku, mój wzrok mimowolnie powędrował w stronę Polanicy-Zdroju. Jej okolice to idealne miejsce dla tych, którym życie i praca nie pozwalają podejmować spontanicznych decyzji o wyjeździe. Planując urlop czy weekend z dużym wyprzedzeniem, nie jesteśmy w stanie przewidzieć, jaka będzie pogoda. Dobrze zatem wybrać takie miejsce, w którym pogoda nie ma większego znaczenia, bo okolica oferuje bogaty wachlarz różnorodnych propozycji i zawsze jest co robić.

O tym, czy moje przypuszczenia są prawdziwe, mogłem się przekonać w czasie październikowej podróży do Hotelu SPA Dr Irena Eris Polanica-Zdrój. Kolejny raz to miejsce zachwyciło mnie swoją klasą, klimatem i pysznym jedzeniem. Pogoda w czasie pobytu była kapryśna. Momentami lał deszcz, po chwili rozpogadzało się, ale wiał zimny wiatr, by na koniec miło grzało słońce z bezchmurnego nieba. To właśnie dzięki temu na własnej skórze mogłem się przekonać, czy Polanica-Zdrój i okolice zdadzą egzamin w każdej pogodzie.
Miejsca, które odwiedziłem, podzielę na kategorie: „gdy pada deszcz”, „gdy świeci słońce”, „gdy jest pochmuro i nie pada deszcz”, „gdy chcesz się zmęczyć w górach”, „gdy chcesz być w górach, ale nie chcesz się zmęczyć”, „gdy chcesz pozwiedzać”. To w sumie cała paleta wariantów, a miejsca z poszczególnych kategorii można śmiało łączyć ze sobą. To będzie przepis na udaną podróż do Polanicy-Zdroju!

Gdy pada deszcz

Deszczowa aura stwarza najwięcej problemów. Osobiście średnio lubię górskie wędrówki w deszczu, bo chociażbym założył możliwie najbardziej nieprzemakalną kurtkę, to i tak po chwili marszu cała woda spłynęłaby na spodnie i dalej do butów. Można oczywiście założyć ponczo albo spodnie z nieprzemakalnego materiału, ale dla mnie taki sposób odbiera całą przyjemność z wędrowania. Kiedy pada deszcz, nie bez powodu się mówi, że jest to pogoda muzealna. Oto co polecam zobaczyć:

Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju

Prawdziwa perła i unikat na skalę Polski i Europy. Muzeum mieści się w zabytkowym młynie papierniczym z połowy XVI w. Wystawa we wnętrzach krok po kroku ukazuje historię produkcji papieru, a także rozwój technologii i maszyn wykorzystywanych do jego produkcji. W ciekawy sposób podkreślone jest znaczenie papieru w naszej codzienności. Pieniądze, dokumenty, dzieła kultury… to wszystko ma związek z papierem! W muzeum można z bliska poznać proces produkcji papieru, a także pod okiem doświadczonych pracowników spróbować swoich sił w wytwarzaniu papieru tradycyjną metodą czerpania.

Muzeum Papiernictwa
ul. Kłodzka 42, Duszniki-Zdrój
www.muzeumpapiernictwa.pl

Muzeum Zabawek w Kudowie-Zdroju

Dwanaście sal wystawowych na powierzchni ok. 400 m2 mieści ponad 5500 eksponatów. W błędzie jest są ci, którzy uważają, że to muzeum jest atrakcją wyłącznie dla dzieci. Muszę przyznać, że widziałem wiele skonsternowanych przedstawicieli młodszego pokolenia, którzy obserwowali wpadających w euforię rodziców. W tym muzeum najczęściej słyszy się: „Miałem taki sam!”, „Taką lalkę miała babcia!” czy „Pamiętam to z dzieciństwa!”. Eksponaty to jednak nie tylko zabawki z epoki PRL-u i czasów transformacji lat 90. XX w. Na wystawie znajduje się wiele zabytkowych i unikatowych przedmiotów, których historia sięga XIX w. Historię rozwoju zabawek podano w tak obrazowy i wciągający sposób, że zainteresuje zwiedzających w każdym wieku.

Muzeum Zabawek w Kudowie-Zdroju
ul. Zdrojowa 46B, Kudowa-Zdrój
www.muzeum-zabawek.pl/kudowa-zdroj

Muzeum Filumenistyczne

Intrygująca nazwa muzeum aż się prosi o rozszyfrowanie. Tylko znawcy tematu będą wiedzieli, że to muzeum poświęcone jest historii… rozniecania ognia! Jest to jedyne muzeum w Polsce i czwarte w świecie poświęcone wyłącznie tej tematyce. Ekspozycja to bogata kolekcja przedmiotów, które niegdyś były w codziennym użyciu. Wtedy pewnie mało kto myślał o tym, że niewielkie pudełko zapałek, zapalniczka czy krzesiwo staną się obiektami muzealnymi. W bystrzyckim muzeum wyraźnie widać, że zarówno sam proces produkcji zapałek, jak i cała gałąź zdobienia pudełek, w które je pakowano, to pasjonująca historia. Bardzo ciekawą część wystawy stanowi kolekcja etykiet zapałczanych z różnych egzotycznych zakątów świata – Chin czy Australii.
Warto w tym miejscu wspomnieć o Muzeum Produkcji Zapałek w Częstochowie, które odwiedziłem jakiś czas temu, a w którym zachował się oryginalny park maszynowy do produkcji zapałek.

Muzeum Filumenistyczne
Mały Rynek 1, Bystrzyca Kłodzka
www.muzeum-filumenistyczne.pl

Gdy świeci słońce

W ładną pogodę wachlarz możliwości jest dużo większy. Chcąc wykorzystać sprzyjającą aurę, warto się wybrać na spacer po parkach zdrojowych. Już w samej Polanicy-Zdroju znajduje się kameralny i urokliwy park z zabytkową pijalnią wód mineralnych i budynkiem sanatorium Wielka Pieniawa. W pobliskich Dusznikach-Zdroju, w części uzdrowiskowej, również znajduje się park. W wybranych porach dnia można posiedzieć tam przy fontannie i posłuchać muzyki Chopina, który przed laty właśnie w tym uzdrowisku dał swój pierwszy zagraniczny koncert. Postać muzyka jest w Dusznikach upamiętniona na różne sposoby. Ciekawym miejscem jest Dworek Chopina i stojący przed nim pomnik pianisty. Do idealnego parkowego trio brakuje tylko Kudowy-Zdroju. Tam również otoczenie parku jest bardzo klimatyczne.
W pobliżu Polanicy-Zdroju znajduje kilka ciekawych obiektów militarnych, które tworzą kolejne trio: Twierdza Srebrna Góra, Fort Ostróg i Twierdza Kłodzko. Choć te miejsca mają wiele wspólnych cech, to każde z nich jest na swój sposób wyjątkowe. Twierdza Srebrna Góra to największa górska twierdza w Europie. Fort Ostróg, położony po drugiej stronie przełęczy, której bronić miała srebrnogórska twierdza, kryje w sobie bardzo ciekawe historie z czasów II wojny światowej, kiedy działał w nim obóz jeniecki dla polskich oficerów. Kilku z nich w dość spektakularny sposób dokonało ucieczki z tej trudno dostępnej fortyfikacji. Twierdza Kłodzko to zabytek wysokiej klasy o wielowątkowej i wielowymiarowej historii. Warto wybrać w niej opcję zwiedzania z przewodnikiem, który wyjaśni i pokaże wszystkie etapy rozwoju twierdzy. Koniecznie trzeba wybrać się na zwiedzanie chodników minerskich!

Gdy jest pochmurno i nie pada deszcz

Jak wykorzystać taką nijaką pogodę? Kiedy słońca brak, a niebo spowijają chmury, warto się wybrać na przechadzkę po skalnym labiryncie. Już tłumaczę, dlaczego jest to idealna atrakcja na taką pogodę. Wąskie przejścia w Błędnych Skałach w Parku Narodowym Gór Stołowych mają to do siebie, że najlepiej prezentują się w rozproszonym świetle. Kiedy słońce ostro świeci na niebie, w skałach rozpoczyna się nieprzyjemna dla oka gra światła i cienia. Oznacza to tyle, że niektóre części będą dla oka czarne, a inne tak jasne, że nie sposób będzie na nie patrzeć. To dlatego, kiedy słońce skrywa się za woalem chmur, Błędne Skały, moim zdaniem, prezentują się najciekawiej.
Wybierając się w to miejsce, trzeba pamiętać o wcześniejszej rezerwacji biletu na wjazd (o każdej pełnej godzinie, zjazd 30 minut po pełnej godzinie) oraz zakupie biletu na wejście do Błędnych Skał, ponieważ jest ono limitowane.

Gdy chcesz się zmęczyć w górach

Dla tych, którzy lubią aktywny wypoczynek, Polanica-Zdrój to prawdziwy raj. Na wyciągnięcie ręki są Góry Stołowe, Góry Orlickie, Góry Bystrzyckie, Góry Sowie, Góry Złote, Góry Bardzkie, Góry Bialskie i Masyw Śnieżnika. Ze świecą szukać drugiej takiej lokalizacji w polskich górach, z której w kilka dni można zdobyć aż 8 szczytów wchodzących w skład Korony Góry Polski. Są to kolejno: Szczeliniec Wielki, Orlica, Jagodna, Wielka Sowa, Kłodzka Góra, Kowadło, Rudawiec i Śnieżnik. Dodając do tego gęstą sieć pozostałych górskich szlaków, bez problemu można zaplanować całodzienną górską wędrówkę.

Gdy chcesz być górach, ale nie chcesz się zmęczyć

Nie zawsze kondycja, samopoczucie czy czas pozwalają na wielogodzinne wędrówki po górskich szlakach. Czasami szukamy po prostu miejsca, w którym poczujemy klimat gór, ale dotarcie do niego niekoniecznie musi się wiązać z ogromnym wysiłkiem. W pobliżu Polanicy-Zdroju takich miejsc nie brakuje! Idealnym przykładem może być położony tuż obok Szczytnik. Na jego szczycie wznosi się zamek Leśna Skała (dostępy do zwiedzania w weekendy). Mało kto jednak wie, że gdy ruszy się w przeciwną stronę niż zamek, to po 10 minutach spaceru dociera się do pięknych formacji skalnych. Idąc niespełna 20 minut, dochodzi się do punktu widokowego na skale Kruk. Po drodze mija się prawdziwe cuda natury.
W Parku Narodowym Gór Stołowych też nie brakuje łatwo dostępnych, ciekawych miejsc. Świetnym przykładem może być Fort Karola, a raczej jego pozostałości wznoszące się nad Lisią Przełączą. Czas dojścia z parkingu? Spokojnym tempem 10 minut! Widoki? Cudowne! Piękna panorama Szczelińca Wielkiego.
Nieco inny, mniej widokowy klimat, oferuje Torfowisko pod Zieleńcem. Świetne miejsce spacerowe z dala od cywilizacji, w którym można zobaczyć rozległe, niedostępne dla człowieka torfowisko. Tylko dzięki specjalnej technologii budowy dróg, która została opisana i wyjaśniona na jednej z tablic, można suchą stopą przejść po tym terenie.
Wisienką na torcie są dwa schroniska górskie. Do jednego z nich można dojechać samochodem przed same drzwi. Mowa tu o schronisku PTTK Jagodna. Fakt, że położone jest przy drodze, ani trochę nie odbiera mu górskiego klimatu. Drugie to schronisko PTTK Pod Muflonem. Znajduje się dokładnie nad Dusznikami-Zdrojem. Można do niego dojść szlakiem z miasta lub niemalże dojechać samochodem. Podkreślam „niemalże”, bo do przejścia z niewielkiego parkingu pozostaje ok. 10 minut. Droga dojazdowa jest wąska i stroma (w październiku 2024 roku trwały na niej prace remontowe i budowa kanalizacji, więc była w fatalnym stanie), niemniej dojechać można do TEGO miejsca, skąd schronisko jest już naprawdę blisko.

Gdy chcesz pozwiedzać

Tak naprawdę każde z wyżej wymienionych miejsc można dodać do tej kategorii, ale ja chciałbym wyróżnić w niej kilka naprawdę wyjątkowych i klimatycznych miejsc. Pierwszym jest Muzeum Kultury Ludowej Pogórza Sudeckiego w Pstrążnej. To moje skansenowe odkrycie tego roku! Nie znam drugiego w Polsce muzeum z tak pięknie wyeksponowaną kolekcją starych przedmiotów. Teren muzeum zajmuje strome zbocze, więc w trakcie zwiedzania można naprawdę złapać zadyszkę. Warto jednak wejść na samą górę do wiatraka, bo z tego miejsca roztacza się wspaniała panorama doliny, a przy dobrej pogodzie widać nawet Śnieżkę.
Droga w Pstrążnej się kończy i trzeba po własnych śladach wrócić do Kudowy-Zdroju. Miejscem, w którym warto na chwilę przystanąć, jest ruchoma szopka w Czermnej. Wiem, że ta dzielnica Kudowy słynie z Kaplicy Czaszek, ale mnie osobiście najbardziej ujęła szopka wykonana w całości ręcznie przez czeskiego artystę amatora Franciszka Stepana. Jej budowa zajęła mu prawie 30 lat!
Kolejną dość nieoczywistą lokalizacją jest Lewin Kłodzki. Jego największą atrakcją jest wiadukt kolejowy, który mija się, jadąc drogą nr 8 z Kłodzka do Kudowy-Zdroju. Warto nie tylko zobaczyć z bliska kamienną konstrukcję kolejową, ale także kameralne centrum… wsi. Choć wygląda jak miasto, to Lewin Kłodzki utracił prawa miejskie i oficjalnie jest wsią. Jego nazwa kojarzy się wielu osobom z postacią artystki Violetty Villas, która mieszkała wiele lat w tym miejscu. Przy gminnym ośrodku kultury utworzona została niewielka Izba Pamięci Violetty (niestety czynna wyłącznie w dni powszednie).
Ostatnim z miejsc bliskich mojemu sercu, o którym napiszę, są… Wambierzyce. Kojarzą się głównie z barokową bazyliką i jedną z najstarszych ruchomych szopek w Polsce. Nie ujmuję niczego tym miejscom, ale ja to miejsce cenię za coś innego. Za spójną architekturę i małomiasteczkowy klimat, choć Wambierzyce, podobnie jak Lewin Kłodzki, formalnie też są wsią. Klimat, o którym piszę, widać jak na dłoni, kiedy wejdzie się na Kalwarię po przeciwnej stronie bazyliki. Ze wzgórza roztacza się piękna panorama na miejscowość i okolicę. Lubię jej gęstą, starą zabudowę z niewielkimi podwórkami, starymi drzwiami, które nieustannie nadgryza ząb czasu.

Polanica-Zdrój i okolice to raj

Patrząc na to, co zebrałem, dość trudno będzie podważyć tytuł tego akapitu. Wiem, że polecając tę uzdrowiskową miejscowość, Hotel SPA Dr Irena Eris i okoliczne atrakcje, mogę spać spokojnie, bo jest to zakątek Polski, który sprosta wymaganiom najbardziej wymagających turystów. Nawet jeśli te moje wskazówki i trasy pokonane Mazdą CX-60 na niewiele się zdadzą, to mam przecież jeszcze asa w rękawie! Jest nim możliwość pływania w basenie Hotelu SPA Dr Irena Eris czy odpoczynku w saunie z widokiem na las. Gdyby to było mało, to dania serwowane w restauracji hotelowej Art Deco nie pozostawiają ani odrobiny miejsca na narzekanie. Wiem, co piszę, bo sam to wszystko sprawdziłem!

Hotel SPA Dr Irena Eris Polanica Zdrój
Ul. Dębowa 19b, Polanica Zdrój
www.drirenaerisspa.pl/polanica-zdroj

Trudno policzyć, ile razy byłem w Krynicy-Zdroju. Zazwyczaj odwiedzałem to małopolskie uzdrowisko jedynie przejazdem, ale kilka razy zdarzyło mi się zatrzymać w nim na dłużej. Ilekroć znajdę się w tym mieście, ogarnia mnie zachwyt jego klimatem i architekturą. Wiosną 2023 r. odkryłem Hotel SPA Dr Irena Eris w Krynicy-Zdroju, położony w cieniu Jaworzyny Krynickiej. Do dzisiaj żywe są we mnie wspomnienia z tego pobytu. Tym razem również skorzystałem z zaproszenia i moją bazą wypadową przez kilka dni był ten luksusowy hotel w sercu natury. Czy będąc tyle razy w Krynicy-Zdroju, mogłem w samym mieście i jego najbliższej okolicy odkryć coś nowego? Czym dla mnie jest Krynica-Zdrój 2.0? Zapraszam na spacer!

Architektura

Życie uzdrowiska rządzi się swoimi prawami. Rano i przedpołudniem, zwłaszcza po sezonie urlopowym, ulice są niemal wyludnione. Nie oznacza to wcale, że Krynica świeci pustkami. Po prostu w tych godzinach kuracjusze są na zabiegach leczniczych. Życie na ulice wraca dopiero po obiedzie, który w sanatoriach wydawany jest około godziny 14.00. Warto wykorzystać ten fakt i wybrać się na spacer z samego rana. Jest wtedy spokojnie i pusto. To sprzyja podziwianiu zabytkowej architektury, której w Krynicy-Zdroju nie brakuje. Łączy ona w sobie różne style. Stare drewniane wille z końca XIX w. sąsiadują z murowanymi gmachami z początku XX w., a te stoją przy perłach modernizmu z okresu międzywojennego. Do tej mieszanki trzeba dodać jeszcze architekturę PRL-u oraz współczesne budynki.
Czy takie połączenie stylów nie przyprawia o zawrót głowy? Zasadniczo nie. I to uważam za największy skarb i największe osiągnięcie architektów w tym uzdrowisku. Wyczuwa się pozorny zgrzyt między stylem Łazienek Borowinowych, Starych Łazienek Mineralnych, Starego Domu Zdrojowego i Nowych Łazienek Zdrojowych oraz Nowego Domu Zdrojowego. Ten zgrzyt nie wywołuje jednak oburzenia czy chęci odrzucenia. Ta mieszanka, moim zdaniem, wprowadza w mieście unikatowy koloryt.
Proponuję spacer wśród pereł architektury w Krynicy-Zdroju okresu międzywojennego. Wiele budynków w Polsce z tamtego czasu uległo zniszczeniu podczas II wojny światowej. W Krynicy-Zdroju przetrwało do dzisiaj kilka miejsc, w których można przenieść się w czasie. Jest to zupełnie inne przeżycie niż w dolnośląskich uzdrowiskach, które do 1945 r. położone były na terenie Niemiec. Bardzo wyraźne widać różnice w architekturze oraz tradycjach tych miejsc.
Ikoną zabytków z tego okresu jest krynicka Patria. Ten luksusowy, jak na tamte czasy, pensjonat, wybudowano w latach 1932-1934. Właścicielem tego obiektu był znany śpiewak Jan Kiepura, który zainwestował w jego budowę pieniądze zarobione na scenach polski i Europy. Za projekt odpowiedzialny był Bohdan Pniewski. Budynek ma cztery kondygnacje, które wieńczy rozległy taras. Wyróżnia go monumentalna i geometryczna fasada. We wnętrzach nie oszczędzano na niczym – marmurowe podłogi, chromowana stal i alabastry podnosiły prestiż miejsca.
W Patrii czas się zatrzymał. Gdy stanąłem u jej stóp przy ul. Pułaskiego 35, zobaczyłem cień dawnej świetności. Nie jest to obiekt w żaden sposób udostępniony do zwiedzania. Można go obejrzeć z zewnątrz i zajrzeć do środka. Miła pani z obsługi pozwoliła mi rzucić okiem na klatkę schodową i dawną salę restauracyjną.

Kolejnym imponującym miejscem są Nowe Łazienki Mineralne. To inny styl niż Patria, ale budowla równie interesująca. Wybudowano ją w latach 1924-1926, w czasie rozkwitu uzdrowiska. Łączy ona w sobie różne style, ale co do zasady nawiązuje do tradycji i historii Starych Łazienek zaprojektowanych przez Feliksa Księżarskiego. Zadania połączenia stylów i tradycji podjął się architekt Władysław Klimczak. Charakterystycznym elementem, który nadaje Nowym Łazienkom Mineralnym niepowtarzalny charakter jest kolumnada nawiązująca do stylu barokowego, która łączy skrzydła budynku. Do wnętrza warto zajrzeć ze względu na hol główny z pięknymi malowidłami Jana Bukowskiego i elementami polskiej realizacji stylu art deco. Podobnie jak w przypadku Patrii skorzystałem z uprzejmości portiera, żeby zobaczyć choć kawałek wnętrza, które niestety nie jest dostępne dla indywidualnych zwiedzających.
W pobliżu Nowych Łazienek Mineralnych, przy ul. Nitribitta 6, warto zobaczyć pensjonat Lwigród. Powstał w latach 1926-1928 na zlecenie Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń Prywatnych. Jest to dzieło architekta Eugeniusza Czerwińskiego, który wygrał konkurs na najciekawszy projekt. Budynek wyglądem przypomina zamek, do którego dodane zostały elementy neorenesansowe. Architekt zastosował ciekawy dodatek w postaci żelbetowych balkonów, które stylem nawiązują do niemieckiej szkoły Bauhaus. Obecnie w budynku działa pensjonat, więc pozostałem przy podziwianiu jego fasady z zewnątrz.
Zaciekawił mnie również inny obiekt – pomnik stojący na skwerze prowadzącym do pensjonatu Lwigród. W stylu od razu rozpoznałem dzieło Bronisława Chromego (rzeźbiarza, autora m.in. Smoka Wawelskiego). To wymowne dzieło, pełne ekspresji zaklętej w metalowych postaciach żołnierzy, dedykowane jest Obrońcom Zwycięzcom. Pomnik postawiono w 1985 r., by upamiętnić 40. rocznicę zakończenia II wojny światowej.

Zbliżając się do punktu końcowego tej architektonicznej wycieczki, warto zobaczyć dwa bardzo ciekawe obiekty niebędące stricte związane z działalnością leczniczą. Pierwszy z nich to gmach dawnej Komunalnej Kasy Oszczędności Powiatu Krakowskiego znajdujący się przy bulwarach Dietla. To bardzo ciekawa eklektyczna budowla łącząca w sobie styl architektury bankowej z elementami modernistycznymi. Drugie miejsce to Stacja Kolei Torowej na Górę Parkową z 1937 r., która mimo upływu lat zachowała swój oryginalny kształt i klimat.
Na deser tej architektonicznej uczty zostawiłem budynek Nowego Domu Zdrojowego. Wybudowano go w latach 1937-1939 według projektu architekta Witolda Minkiewicza, bodaj najwybitniejszego przedstawiciela polskiego modernizmu. W tej monumentalnej bryle udało się zawrzeć esencję tego stylu. Połączone ze sobą części budynku poprzedza długa kolumnada. Nowy Dom Zdrojowy stanowi bardzo ciekawy kontrapunkt dla stojącego tuż obok Starego Domu Zdrojowego, którego elewację zdobią liczne detale.
Czy te kilka miejsc wyczerpuje temat architektury w Krynicy-Zdroju? Z pewnością nie. Przykładów różnych stylów jest tam bez liku. Niektóre stoją przy głównym deptaku, a inne ukryte są przy bocznych stromych uliczkach na obrzeżach uzdrowiska. Te wskazane przeze mnie miejsca są oczywiste i doskonale znane. Stanowią one swojego rodzaju przynętę, która skusi każdego miłośnika architektury.

Spotkanie z Nikiforem

Po ciekawym spacerze wśród kształtnych pereł modernizmu udałem się do zabytkowej drewnianej Willi Romanówka. W jej wnętrzach funkcjonuje Muzeum Nikifora. Kim był ten artysta szerzej znany jako Nikifor Krynicki? Chcąc poznać tę wyjątkową postać, warto obejrzeć film Krzysztofa Krauzego z 2004 r. Mój Nikifor. Epifaniusz Dworniak, bo tak właściwie nazywał się ten najwybitniejszych przedstawiciel polskiego prymitywizmu w malarstwie, urodził się prawdopodobnie w 21 maja 1895 r. Był Łemkiem, żył samotnie, a ze światem zewnętrznym komunikował się w trudny do zrozumienia sposób. Na zachowanych nagraniach słychać niewyraźne słowa. W jego czasach uważano go za człowieka niepełnosprawnego intelektualnie.
Nikifor, wysiedlony po II wojnie światowej w ramach akcji Wisła, trzy razy pieszo wracał z Ziem Odzyskanych do Krynicy. Zmarł 10 maja 1968 r. Pochowano go na starym cmentarzu w Krynicy-Zdroju. Jego twórczość odkrył w 1930 r. Roman Turyn. Jeszcze za życia prace artysty eksponowane były w europejskich galeriach.
Nie jestem znawcą sztuki. Jestem widzem i obserwatorem. Kiedy przekroczyłem próg muzeum, zobaczyłem archiwalny film ukazujący codzienną pracę Nikifora. Swój „warsztat”, złożony z kilku przedmiotów, rozkładał niemal każdego dnia na murku przy krynickim deptaku. Tworzył na wszystkim, co miał pod ręką – kawałkach tektury, okładkach zeszytów czy skrawkach papieru. Stworzył pod 40 tysięcy dzieł. Ułamek tej bogatej kolekcji wyeksponowano w muzeum. I tu rozpoczyna się prawdziwe misterium.
Stojąc przed obrazami Nikifora, czuję głębokie poruszenie. Trudno mi to uczucie zamknąć w słowach, ale proste (wręcz prymitywne) malunki tego artysty mają w sobie coś niezwykłego. Dobór barw i perspektywa tworzą niecodzienny obraz. Choć pozornie wydają się podobne, to każdy jest inny i na swój sposób piękny. Przechodziłem od obrazu do obrazu, czasem – ze względu na niewielki rozmiar – musiałem podejść bliżej. Krynickie wille i okoliczne cerkwie, które malował Nikifor, tworzą piękny świat pełen barw.
Spotkanie z twórczością Nikifora było dla mnie niezapomnianym przeżyciem. Bez pośpiechu podziwiałem dzieła, w których odnajduję pierwiastek pierwotnego piękna.

Muzeum Nikifora
Bulwary Dietla 19, Krynica-Zdrój
http://muzeum.sacz.pl/strony_filie/muzeum-nikifora/

Dlaczego warto odwiedzić Krynicę-Zdrój?

Dwa mocne argumenty zawarłem powyżej. To miasto zachwyca mnogością i różnorodnością miejsc. Momentami, zwłaszcza po południu, kiedy deptak i bulwary zalane są falą kuracjuszy, panuje tam nieco przaśny klimat. W niektórych miejscach bywa straganiarsko i mało ciekawe. Szukając jednak odskoczni i schodząc z utartych szlaków, można poznać inne oblicze tego uzdrowiska. Gdyby ktoś potrzebował większego oddechu od miejskiego zgiełku, to na wyciągnięcie ręki ma aż 6 miejsc wpisanych na listę UNESCO.
Dla mnie trzecim argumentem za tym, że warto odwiedzić ten zakątek Karpat, jest wspominany na początku Hotel SPA Dr Irena Eris Krynica-Zdrój. Jego położenie z dala od miasta, w otoczeniu gór, czyni z niego świetną odskocznię. Trudno też nie wspomnieć o zjawiskowo pysznym jedzeniu serwowanym w hotelowej restauracji. To dosłownie poezja na talerzu. Po całym dniu zwiedzania, spacerowania i odbierania bodźców, hotel ten działa jak czasospowalniacz. Mogłem się zrelaksować z książką na tarasie czy w basenie z widokiem na góry, czy po prostu w arcywygodnym łóżku. Każdego dnia wracałem do pokoju z wielką radością, bo w ciszy (hotel przyjmuje gości wyłącznie od 12. roku życia) mogłem zbierać myśli i kolekcjonować wspomnienia. Okolica sprawia, że jest ich pod dostatkiem!

Hotel SPA Dr Irena Eris Krynica Zdrój 12+
Czarny Potok 30, Krynica-Zdrój
http://www.drirenaerisspa.pl/krynica-zdroj

W okolicach Krynicy-Zdroju znaleźć można aż 6 niezwykłych zabytków wpisanych na listę UNESCO: pięć jest drewnianych i jeden murowany. Łączy je niezwykła historia, architektura i klimat. Wystarczyło mi szybkie spojrzenie na mapę, żeby bez wahania wytyczyć jedną z najciekawszych tras na pograniczu Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego. Nie znam drugiego takiego miejsca w Polsce ani w Europie, gdzie na tak niewielkim obszarze można znaleźć aż sześć miejsc wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO! Z radością otworzyłem dach w Maździe MX-5 i ruszyłem w trasę liczącą ok. 160 km, żeby sprawdzić te wyjątkowe punkty na mapie.

Trasa ma formę pętli. Można ją pokonać w dowolnym kierunku. Mój wybór padł na początek w Powroźniku, skąd pojechałem przez Tylicz do słowackiego Bardejowa. Później przejechałem granicę polsko-słowacką w okolicach Koniecznej i pojechałem do Kwiatonia. Stamtąd malowniczą drogą przez Leszczyny mknąłem do Sękowej. Wróciłem się nieco, żeby zawitać w Owczarach i jako wisienkę na torcie zostawiłem sobie Brunary. Pokonanie trasy zajęło mi ok. 6 godzin (ok. 2 godz. spacerowałem po Bardejowie), ale tempo miałem niespieszne i robiłem sporo przystanków.

Cerkiew św. Jakuba w Powroźniku (obecnie kościół św. Jakuba Apostoła)

Zbudowano ją ok. 1600 r. i jest jedną z najstarszych cerkwi greckokatolickich w polskiej części Karpat. Na przestrzeni wieków zmieniał się jej wygląd, a także położenie. W obecnym miejscu stoi od ok. 1814 r., po przenosinach spowodowanych powodzią. Wnętrze dzieli się na trzy kwadratowe części (przedsionek, nawę główną i prezbiterium). Ściany zakrystii zdobią polichromie figuralne z 1607 r. Uwagę przyciąga ikonostas wykonany w latach 1743-1744 oraz barokowy ołtarz. Od 1947 r. cerkiew znajduje się w rękach Kościoła rzymskokatolickiego.

Wskazówki dojazdu TUTAJ

Bardejów (słow. Bardejov)

Wśród pereł architektury drewnianej wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO słowacki Bardejów wyróżnia się iście gotyckim charakterem. Jest to drugie miasto na Słowacji, obok Bańskiej Szczawnicy, które trafiło na tę prestiżową listę. Trudno dyskutować z werdyktem UNESCO, bo wystarczy rzut oka na rynek otoczony mieszczańskimi kamienicami, żeby zachwycić się pięknem tego miasta. Oczywiście ten zabytkowy charakter spotka się jedynie w obrębie dawnych murów miejskich, a dookoła nich stoi wiele współczesnych, mało ciekawych budynków.
Sercem zabytkowej części miasta jest rynek, na którym wznosi się ratusz z początku XVI w. W jego wnętrzach warto zobaczyć wystawę poświęconą historii wolnych miast królewskich (jednym z nich był od 1376 r. Bardejów). Bryła ratusza oglądana z górnej części rynku zlewa się z potężną bazyliką św. Idziego. Ta gotycka świątynia jest wizytówką miasta. Jej wnętrze urzeka nie tylko ogromem, ale także zespołem 11 późnogotyckich ołtarzy skrzydłowych z przełomu XV i XVI w. Warto również wejść na wieżę bazyliki, żeby zobaczyć panoramę miasta i okolicy (wejście wąskimi i stromymi schodami).
Kolejnym zabytkiem jest klasztor franciszkański wraz z przylegającym do niego kościołem. Spacerując po uliczkach w okolicach rynku, można również zobaczyć dawną synagogę i cerkiew Świętych Piotra i Pawła.

Wstęp do bazyliki jest płatny (2 euro bilet normalny, 2 euro za wejście na wieżę, 2 euro za fotografowanie). Parkingi w obrębie centrum są płatne w automatach. Darmowe miejsca parkingowe można znaleźć m.in. TUTAJ.

Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu (obecnie w remoncie, stan na październik 2024 r.)

Wybudowano ją w drugiej połowie XVII w. jako cerkiew greckokatolicką. Na jednej z belek konstrukcyjnych odnaleziono wyryty rok 1743, choć jak się przypuszcza, dotyczy on remontu świątyni. Jest to najlepiej zachowana cerkiew łemkowska w Polsce. Drewniana konstrukcja dzieli się na trzy charakterystyczne części – przedsionek, nawę i prezbiterium. Widać to doskonale na zewnątrz w różnicy wysokości pomiędzy nimi. We wnętrzu można zobaczyć doskonale zachowany ikonostas oraz piękne, wielobarwne polichromie figuralne i ornamentalne z 1811 r. Po II wojnie światowej cerkiew zaczęła pełnić funkcję pomocniczą rzymskokatolickiej parafii.

Wskazówki dojazdu TUTAJ

Kościół Świętych Apostołów Filipa i Jakuba w Sękowej

Charakterystyczna bryła kościoła w Sękowej czyni go jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków architektury drewnianej w Małopolsce. Jego stromy dach zdaje się sięgać do ziemi. Pojawił się na wielu szkicach i obrazach, m.in. u Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera czy Władysława Tetmajera. Kościół wybudowano na początku XVI w., co może potwierdzać kamienna chrzcielnica z wyrytym rokiem 1522. We wnętrzu znajduje się sporo elementów oryginalnego wyposażenia, które cudem ocalały w czasie wojennej zawieruchy. Świątynia mocno ucierpiała w czasie I wojny światowej, kiedy drewno z niej posłużyło wojsku Austro-Węgierskiemu do umacniania okopów oraz jako opał. Po II wojnie światowej, podczas wieloletnich prac remontowych i konserwatorskich, udało się przywrócić charakterystyczną bryłę do czasów dawnej świetności.

Wskazówki dojazdu TUTAJ

Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach

Greckokatolicką cerkiew w Owczarach wybudowano w 1653 r. Jest to jedna z najstarszych łemkowskich cerkwi w Polsce (obecnie kościół filialny parafii w Sękowej). W jej wnętrzu zachowany został ikonostas z XVIII w. z pięknymi ażurowymi kolumnami zdobionymi motywami roślinnymi. Polichromie bujnie zdobiące ściany wykonano tuż przed wybuchem II wojny światowej. Przed wejściem do świątyni stoi murowana dzwonnica z połowy XIX w.

Wskazówki dojazdu TUTAJ

Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach

Dawna greckokatolicka cerkiew w stylu łemkowskim została wybudowana w XVIII w. Zajęła miejsce poprzedniej świątyni z początku XVII w. W jej wnętrzach zachowały się polichromie z przełomu XVIII i XIX w. pokrywające strop i ściany. Cechuje je delikatna błękitna barwa oraz bogate motywy roślinne. Ołtarz główny datowany jest na XVII w. Zachował się również barokowy ikonostas z XVIII w. Obecnie cerkiew należy do miejscowej rzymskokatolickiej parafii Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej w Brunarach.

Wskazówki dojazdu TUTAJ

Beskid Sądecki to górska kraina ze wszystkich stron otoczona malowniczymi zakątkami. Doskonale widać to z wieży widokowej na Radziejowej, najwyższym szczycie tego pasma. Określenie „malowniczymi” nie jest jedynie hasłem bez pokrycia. Pieniny, Kotlina Sądecka, doliny Popradu i Dunajca czy dziki Beskid Niski to miejsca, w których naturze udało się stworzyć niezwykły klimat.
Podróżując po Beskidzie Sądeckim i jego okolicach, trudno bez wiedzy geograficznej rozdzielić górskie pasma czy odróżnić doliny. Wszystko zdaje się zlewać i wszystko jest tak samo piękne. Jedynie w Pieninach wyraźnie odznaczają się poszarpane skały wieńczące szczyty. Patrząc na dolinę Dunajca na odcinku od Krościenka nad Dunajcem do Nowego Sącza i na dolinę Popradu od Piwnicznej-Zdroju do Nowego Sącza wyraźnie widać ich wspólne cechy: opadające do dna doliny lesiste stoki i kształtne wierzchołki gór. Sceneria niczym z bajki. Im bardziej na wschód, tym pejzaż staje się bardziej dziki.
Warto w tym miejscu sięgnąć do historii, żeby lepiej zrozumieć tragiczną historię, jaka po II wojnie światowej wydarzyła się w tym miejscu. Akcja „Wisła” i przesiedlenie Łemków odcisnęły swoje wyraźne piętno. Dzisiaj tylko nieliczne pozostałości wskazują na wielobarwną przeszłość tego terenu. Jak się w tym wszystkim odnaleźć? Co ciekawego zobaczyć?

Dolina Popradu

Droga nr 971 z Muszyny do Piwnicznej-Zdroju wygląda niczym rzucona na mapę nitka makaronu spaghetti. Wytyczono ją zgodnie z biegiem rzeki Poprad, która w tym miejscu meandruje w najlepsze. Szosa pozwala podziwiać malownicze krajobrazy, ale praktycznie nie ma na niej parkingu, żeby się zatrzymać. Te, które są, znajdują się w mało ciekawych miejscach, więc nie ma sensu tam stawać. Pozostaje więc niespieszna jazda i cieszenie oczu widokami. To prawie 25 kilometrów krętej drogi, więc naprawdę jest na co patrzeć.
Piwniczna-Zdrój to dość specyficzne uzdrowisko. Po prawej stronie rzeki znajduje się niewielki park zdrojowy (naprawdę mały) oraz pijalnia wód mineralnych. Tuż obok warto zobaczyć ogrodzony odwiert słynnej w regionie wody „Piwniczanka”. Centrum to niewielki rynek, który nie należy do zachwycających. Najciekawszym miejscem i zarazem genialnym punktem widokowym w pobliżu miasta jest przysiółek Piwowary. Droga prowadząca na górę to przejazd dla doświadczonych kierowców – jest wąsko i stromo. Zdecydowanie nie warto wybierać się tam zimą oraz wczesną wiosną, kiedy na drodze zalega śnieg. Na górę prowadzi droga z ażurowych, betonowych płyt. Na szczycie jest szeroki plac, na którym można się zatrzymać i wybrać na spacer. Polecam przejść w lewo aż do kościoła stojącego na pobliskim wzgórzu. Po drodze roztaczają się piękne widoki na dolinę Popradu ostro zakręcającą w okolicach Piwnicznej-Zdroju.
Kolejnym bardzo ciekawym miejscem w tej okolicy jest Wola Krogulecka. Ta niewielka wieś dorobiła się świetnego punktu widokowego, który wyglądem przypomina ślimaka i tak przyjęło się go nazywać. Droga na górę jest stroma i kręta. W dni powszednie samochodem wjechać można pod samą wieżę. W weekendy, ze względu na dużą liczbę turystów, parking wyznaczono nieco wcześniej, o czym wyraźnie informują znaki przy drodze. Ze „ślimaka” można podziwiać rozległe pasmo Radziejowej, a także sporą część Kotliny Sądeckiej i Pogórza Rożnowskiego. Widok jest wyjątkowo piękny, szczególnie o zachodzie słońca.
Miejscem godnym uwagi przy ujściu Popradu do Dunajca jest enklawa przyrodnicza „Bobrowisko”. Połączenie dwóch górskich rzek stworzyło w tym miejscu nie tylko piękne pejzaże, ale również stało się miejscem, gdzie swoje gniazda zakładają liczne gatunki ptaków. Można je obserwować z bliska dzięki specjalnym drewnianym kładkom i specjalnym czatowniom. Całość została pięknie wkomponowana w naturę. W czasie, gdy nie ma tam wielkiego ruchu, można wsłuchać się w piękny ptasi koncert.
Po sporej dawce natury dla równowagi zajrzeć można do Starego Sącza i Nowego Sącza. Oba miasta mają bardzo ciekawą architekturę. Bardziej kameralny jest Stary Sącz. W jego panoramie dominują wieże klasztoru klarysek, którego historia sięga przełomu XIII i XIV w. W Nowym Sączu świetnym miejscem na krótki spacer są okolice rynku. Otaczają go liczne stare kamienice z ciekawymi zdobieniami. Uwagę przykuwa ratusz w centralnej części, w którym przenikają się różne style architektoniczne.
Opis wejścia na Radziejową z Obidzy znaleźć można TUTAJ.

W uzdrowisku

Krynica-Zdrój to uzdrowisko z prawdziwego zdarzenia. Ci, którzy znają charakter dolnośląskich kurortów, będą szukali podobieństw między nimi. Na pierwszy rzut oka widać, że w Krynicy-Zdroju dominuje rozmach. Wszystko jest przestronne i ogromne. Park, pijalnia wód, stary dom zdrojowy. Widać w nich polot, z którym były tworzone. Obecnie panuje tam dość spory miszmasz architektoniczny, ale serce uzdrowiska obroniło swój klimat. Koniecznie trzeba spojrzeć na miasto z Góry Parkowej, na którą można wjechać kolejką. Ważnym punktem jest także mieszczące się w zabytkowej willi „Romanówka” Muzeum Nikifora. Określa się go mianem malarza naiwnego. Epifaniusz Drowniak, bo tak brzmi jego właściwe imię i nazwisko, miał problem z wymową i swoją drogę do kontaktu ze światem odnalazł w malarstwie. Trudno słowami opowiedzieć, co dokładnie wyróżnia jego sztukę. Określa się go jako przedstawiciela prymitywizmu. Zwiedzając wystawę w Krynicy-Zdroju, która poświęcona jest życiu tego łemkowskiego artysty, można lepiej zrozumieć świat, w którym funkcjonował. Oglądając dzieła tworzone na skrawkach papieru czy kawałkach tektury, można dostrzec w nich zarówno wielką wrażliwość Nikifora, jak i jego niespotykane wyczucie koloru, którym operował w mistrzowski sposób.

Kierunek Beskid Niski

Trasa „Wielkie cuda w Beskidzie Niskim” oraz „Małopolskie perły” to świetne rozwinięcie dla szlaku „Między Beskidami”. Styk Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego to ciekawe miejsce przenikania się światów – natury, kultury i architektury.

Beskidu Niskiego nie da się tak do końca poznać. Ta kraina to prawdziwa ostoja dzikości, której nie znajdzie się już chyba nigdzie indziej w Polsce. Natura przy pomocy różnych narzędzi – błota, zieleni czy wody – tworzy tam niedostępne enklawy. Trudno dzisiaj uwierzyć, że przed II wojną światową na większości wzgórz nie było drzew, a każda dolina usiana była gęsto domami. We wsiach rozbrzmiewał cerkiewny śpiew. Wiele już napisano o wielobarwnym świecie Łemków, który w naszej świadomości zdaje się czarno-biały. To kwestia przekazu i tego, że nieliczne obrazy, które przetrwały do dziś, są właśnie w takich barwach. Wystarczy jednak wejść do którejkolwiek z ocalałych cerkwi, żeby zobaczyć wnętrza emanujące kolorami. Dzisiaj Beskid Niski to monochromatyczna kraina. Latem zielona, jesienią złota, zimą skąpana w śnieżnej bieli, a wiosną w ciekawej mozaice brązów i budzącej się do życia zieleni.

Jak zakosztować dzikości Beskidu Niskiego? Namiastką jest wejście z Izb na Lackową. Ta krótka wycieczka z pewnością pozwoli poczuć sedno tych gór i je dotknąć. Szczegóły trasy znajdują się w opisie wejścia na szczyt.