Kotlina Hrubieszowska, Grzęda Sokalska, Roztocze Środkowe i Roztocze Wschodnie. W skrócie można śmiało napisać: dziki wschód. To określenie kojarzy się z amerykańskim Dzikim Zachodem, westernami i mało zaludnionymi terenami USA. Na gruncie polskim „dziki wschód” oznacza ziemie nieznane, puste i miejscami dzikie. Żyją tam ludzie, głównie rolnicy, którzy uprawiają wielkie połacie ziemi. Ugór w jest w tamtych rejonach rzadkością. Ziemia pracuje i pracują na niej ludzie przeróżnymi technikami. Widać potężne, nowoczesne maszyny do zbioru buraków, ale nie brakuje też terkoczących traktorów marki Ursus czy nawet furmanek.
Podróż po tych terenach to opcja dla koneserów turystyki. Dziki wschód nie podaje niczego na tacy, a wręcz momentami zdaje się ukrywać swoje skarby. Czym one właściwie są? Skarbem tych terenów są drewniane i murowane cerkwie, dawne dwory, pałace, a także natura, której aortą jest rzeka Bug. Są takie miejsca, gdzie można stanąć nad jej brzegiem, ale w większości jest ona niedostępna. Meandruje wśród gęstych zarośli. To przecież dziki wschód!

Moja podróż rozpoczęła się przy cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Hrubieszowie. Dzień leniwie budził się do życia. Miasto zdawało się zaskoczone widokiem turysty mijającego na ulicy głównie uczniów pobliskiej szkoły, którzy busami i autobusami dojechali z okolicznych wsi do centrum miasta. Wygląd i forma cerkwi są imponujące. Wzniesiono ją w drugiej połowie XIX w. w stylu bizantyjsko-rosyjskim. Jej sklepienie ma aż trzynaście kopuł i jest pod tym względem ewenementem na skalę Polski. Świątynia wydaje się zupełnie nie pasować do otoczenia, na które w większości składają się bloki z wielkiej płyty. Sytuację ratuje nieco pobliski dworek, w którym mieści się Muzeum im. ks. Stanisława Staszica.

Z miasta wyjechałem na wschód i udałem się w widły Bugu i Huczwy. Na lekcjach historii często wymieniane były Grody Czerwieńskie i na wieść o tym, że jeden z nich znajduje się obok Hrubieszowa, postanowiłem się tam udać. Gród Wołyń datowany jest na ok. VIII w. Mieszkające w nim plemię Wołynian strzegło przeprawy przez Bug na trasie z Małopolski na Ruś. Grodzisko założono na wzgórzu między mokradłami, więc stanowiło świetny punkt obserwacyjny, a jednocześnie było trudne do zdobycia. Jednak dla króla Bolesława Chrobrego okazało się to możliwe i w 1018 r. zdobył on ten gród w czasie swojej wyprawy na Kijów. Obecnie na terenie grodziska wyznaczone są ścieżki spacerowe i punkt widokowy.

Z Gródka moja dalsza podróż biegła cały czas drogą wzdłuż granicy. Miejscami nitka asfaltu przechodziła bardzo blisko rzeki, ale były też odcinki, kiedy znacznie się od niej oddalała. Pierwszym przystankiem była wieża widokowa (niestety nieczynna z powodu złego stanu technicznego). Na szczęście skarpa, na której ją umieszczono, sama w sobie stanowi idealne miejsce do obserwacji dzikich terenów sąsiadujących z rzeką. Po krótkiej przerwie pojechałem do Czumowa. Tam mocno rozczarowałem się zabytkowym pałacem, który stoi niemalże na samej granicy państwa. Niestety budowla popada w ruinę, a teren dookoła zastawiony jest porzuconymi maszynami budowlanymi.

Niespiesznie pokonując przepastne pola, dojechałem do Kryłowa. Zaparkowałem tuż przed mostem przy starorzeczach i ścieżką wzdłuż granicy poszedłem do pozostałości zamku obronnego stającego niegdyś na wyspie. Są to naprawdę nikłe ślady i gdyby nie dawne wały obronne, to trudno byłoby rozpoznać, że w tym miejscu był kiedyś zamek. Dużym plusem tego miejsca jest możliwość podejścia do rzeki. Granica jest na wyciągnięcie ręki, więc… tu mała uwaga. Chcąc uniknąć problemów, pytań czy kontroli, warto zadzwonić do jednostki straży granicznej i zgłosić, że w danych godzinach planowany jest przejazd taką trasą. Nieskomplikowany kontakt ułatwia pracę służbom, a także przyspiesza ewentualną kontrolę na drodze.

Z Kryłowa pojechałem do Dołhobyczowa, na dobre zostawiając rzekę Bug w okolicach wsi Gołębie. W Dołhobyczowie zobaczyłem późnoklasycystyczny pałac gęsto obstawiony zakazami wejścia, więc poprzestałem na oglądaniu go z daleka. Bliżej podszedłem do cerkwi Symeona Słupnika, pięknego przykładu sztuki neobizantyjskiej z początku XX w. Kierując się na południe, we wsi Hulcze zjechałem z głównej szosy z kierunku Dłużniowa. Na wzgórzu nad wsią stoi drewniana cerkiew, którą uznaje się za jedną z największych i zarazem najwyższych w Polsce. Jest długa na 25 m, a wysokość kopuły nad nawą sięga 27 m.

Wróciłem na główną szosę i zrobiłem krótki przystanek w Chłopiatynie przy malowniczej cerkwi Zesłania Ducha Świętego. Skręciłem w lewo i wjechałem w najbardziej urokliwy zakątek Grzędy Sokalskiej, w jakim byłem. Dotarłem do Mycowa, gdzie znajduje się bodaj najbardziej znana cerkiew na tych terenach. Obecnie jest w rękach rzymskokatolickiej parafii w Żniatynie, ale oryginalnie była to greckokatolicka cerkiew św. Mikołaja. Charakterystyczna jest tam boczna brama prowadząca na cmentarz, która stoi samotnie bez murów dookoła. Nieopodal cerkwi, wśród zarośli, znajduje się cmentarz z kaplicą grobową rodu Hulimków. Spoczywa w niej generał wojska polskiego Jan Hulimka (1869-1930).

Z Mycowa warto wybrać się do Wyżłowa. Przed tą wycieczką koniecznie trzeba zgłosić ten fakt z jednostce straży granicznej w Chłopatynie. Dojazd do Wyżłowa – osady położonej tuż przy granicy – jest sporym wyzwaniem. Odradzam wybieranie się tam samochodem po deszczu. Generalnie prowadzi tam polna droga, o której po okolicy krążą legendy. Gdy jest mokro, nie radzą sobie z nią nawet traktory. Na ostatnim odcinku opada mocno w dół. W takim przypadku w drodze powrotnej nawet napęd 4×4 może być bezsilny. Kiedy jest mokro, do celu trzeba iść pieszo. Uważam, że warto, bo nie spotkałem jeszcze nigdzie na wschodzie Polski tak klimatycznego miejsca. Murowana cerkiew św. Mikołaja pochodzi z 1910 r. Całe otoczenie jest dzikie i widać, jak natura odbiera z powrotem to, co ludzie usiłowali jej zabrać.

Kiedy szczęśliwie wróciłem na główną szosę, udałem się przez Budynin do Korczmina. Wznosi się tam piękna drewniana cerkiew z 1658 r. Jest to prawdopodobnie najstarsza greckokatolicka świątynia na Lubelszczyźnie. Jadąc dalej, dotarłem do drogi nr 17, którą udałem się w okolice przejścia granicznego w Hrebennem. Tam podobnie jak w Korczminie stoi bardzo stara drewniana cerkiew greckokatolicka. Wzniesiono ją na przełomie XVII i XVIII w., a znaczącej przebudowy dokonano w 1882 r.

W Hrebennem zakończyłem przejazd wzdłuż granicy. Nie był to jednak koniec mojej trasy. Drogą nr 17 udałem się do Bełżca. Po drodze skręciłem do wsi Kniazie, gdzie znajduje się bardzo popularne miejsce na Roztoczu Wschodnim, czyli ruiny cerkwi św. Paraskewy. Wśród wielu zdjęć z Roztocza uwagę przyciąga ujęcie okrągłej, murowanej kopuły bez dachu. To właśnie ta cerkiew. Świątynię wzniesiono na przełomie XVIII i XIX w. Dookoła niej znajduje się rozległy cmentarz ze starymi nagrobkami.

Ostatnim punktem trasy jest Bełżec. Muszę przyznać, że do tej pory żadne z odwiedzonych miejsc pamięci po dawnych obozach zagłady nie zrobiło na mnie tak piorunującego wrażenia. W tym byłym niemieckim nazistowskim obozie zagłady życie straciło ok. 450 tys. ludzi. Choć wszystkie podobne miejsca w Polsce – Oświęcim, Sobibór czy Majdanek – łączy trudny temat masowej zagłady, to na swój sposób każde z nich jest inne. Forma, w jakiej upamiętniono dramat, który rozegrał się w Bełżcu, jest na wskroś przeszywająca.
Teren cmentarza – symbolicznej masowej mogiły – pokryto warstwą szaroczarnego wielkopiecowego żużlu i wyjałowionej ziemi. Tworzy to krajobraz rodem z apokalipsy. Przez środek tej czarnej powierzchni biegnie Szczelina. Jest to symboliczna (ale pokrywająca się z rzeczywistą) doga, którą pędzono ludzi do komór gazowych. Ma 2,5 m szerokości, a jej wysokość zwiększa się aż do 11 m w pobliżu kolejnego miejsca pamięci – Kamiennej Ściany. Umieszczono tam Niszę Ohel, na której wyryto imiona ofiar zagłady – kobiet i mężczyzn. Tylko w jednym miejscu na całym terenie pozostawiono drzewa, które posadzili sami Niemcy w celu zamaskowania śladów po obozie.
Jest to trudna i poruszająca wizyta, ale tej lekcji historii nie można pominąć.

Było to zimą 2009 r. w czasie kolędy. Z proboszczem pobliskiej parafii jego wysłużoną ładą niwą jeździłem od domu do domu. On przynosił wiernym dobrą nowinę o Bożym Narodzeniu, a ja zbierałem materiał do reportażu. Któregoś dnia wczesnym rankiem zjawiliśmy się przejazdem we wsi Grabowiec-Góra. Krzyknąłem nagle: Stój! Nie było to wcale takie proste na śliskiej drodze. Wybiegłem z auta, bo chciałem się przekonać, czy przypadkiem mi się to nie przywidziało. Okazało się, że przed moimi oczami rozpościera się jeden z najpiękniejszych pejzaży falujących pól, jaki widziałem w życiu. Roztocze, Ponidzie czy Jura moim zdaniem zostają daleko w tyle przy Działach Grabowieckich. Zakochałem się w tym widoku i od tamtego pamiętnego dnia wracam tam, kiedy tylko mogę, żeby podziwiać piękno i prostotę tego krajobrazu. Jest on na wskroś polski. Nie da się go pomylić z żadnym innym miejscem na ziemi.

Z Polesia wyjechałem za późno. Nawigacja wskazywała czas przyjazdu 40 minut przed zachodem słońca. Jeden zator na drodze, kilka ciągników, których nie ma jak wyprzedzić i cały plan mógł legnąć w gruzach. Nie traciłem jednak nadziei i mknąłem mazdą CX-60 na południe. Jak na złość niemal cała ta droga to ciąg terenu zabudowanego. Oglądałem wszystko jakby w zwolnionym tempie i ze strachem spoglądałem na czas dojazdu. Kiedy do celu zostały 3 minuty, już wiedziałem, że się uda!

Nie było mnie w Grabowcu-Górze dobrych kilka lat. Bałem się, czy ktoś nie wybudował w „moim” miejscu jakiegoś domu. Trudno byłoby dotrzeć w ten punkt, gdyby nie było dojścia z głównej drogi. Na szczęście wszystko jest tam po staremu. Pola tylko wydają się jeszcze piękniejsze. Ukształtowanie terenu w tym zakątku Lubelszczyzny jest bardzo ciekawe, bo Działy Grabowieckie to tak naprawdę ciąg szerokich dolin przedzielonych grzędami, na których ulokowały się w wioski. Korzystając z odpowiedniej wysokości, można spojrzeć na okolicę z góry. A w dole opadają pocięte miedzami pola, które następnie wspinają się po łagodnym zboczu kolejnego wzgórza. Widok z Grabowca-Góry ma to do siebie, że pola zdają się nie mieć końca. Falują aż po horyzont.

Ścigałem się ze światłem. Łapałem na matrycy aparatu ostatnie promienie. Wiedziałem, że nie zostanę w okolicy na noc, więc to była jedyna szansa. Kiedy słońce poszło spać, pojechałem do Zamościa. Przyznam, że byłem ciekaw, jak Rynek Wielki z ratuszem prezentuje się nocą. Ta perła architektury wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO robi na mnie ogromne wrażenie także w wydaniu wieczornym. To był miły akcent na zakończenie tego długiego dnia.

Podróż powoli dobiegała końca, ale ostatni ranek i przedpołudnie postanowiłem spędzić wśród polnych fal Roztocza. To również okazał się strzał w dziesiątkę. Pola o tej porze roku mają bardzo różnorodny wygląd. Pocięte miedzami z różną fakturą ziemi i wieloma kolorami wyglądają przepięknie. Na poszukiwania zachwycających widoków wróciłem do mojego ulubionego trójkąta wsi: Chrzanów, Otrocz i Huta Turobińska. Wielkim zaskoczeniem był dla mnie asfalt na drodze łączącej Otrocz i Chrzanów. Kiedyś to była błotnista pułapka, a dziś można jechać po gładkiej nawierzchni i z bliska podziwiać urodę tego miejsca.

Prognozy wskazywały, że dzień ma być słoneczny. Rzeczywistość nie była jednak taka kolorowa. Gęste chmury nadciągnęły ze wschodu. Słońce skryło się za nimi i wyglądało na to, że pozostanie tam cały dzień. Nie złożyłem jednak broni! W Janowie Lubelskim, w hotelu, w którym spałem, miałem pokój o nazwie „Imielity Ług”. Przypomniało mi to o pięknym rezerwacie w Lasach Janowskich, który od dawna chciałem zobaczyć.

Nie do końca rozumiem sprawę dojazdu. Nawigacja kazała mi jechać jeszcze 3 kilometry prosto, a mnie zatrzymał znak zakazu wjazdu. Co miałem robić? Przekonałem się, że rezerwat przyrody Imielity Ług to miejsce tak piękne, że warto wybrać się na dłuższy spacer leśną drogą, żeby dojść do początku ścieżki. Alternatywną trasą jest spacer od strony Gwizdowa. Na drodze z zakazem wjazdu znalazłem się, jadąc od strony wsi Gierlachy położonej tuż obok nowej trasy S19.

Rezerwat to prawdziwy leśny raj. Ścieżka przechodzi początkowo przez sosnowy las, a następnie prowadzi wśród mokradeł. Przygotowano na niej wieżę widokową, a także kładkę, z której z bliska można podziwiać niedostępne zazwyczaj bagno.

Falująca Lubelszczyzna to raj dla tych, którzy kochają otwarte przestrzenie. Zachwyca mnie tam sposób, w jaki ludzie ujarzmili ziemię. Na drugim biegunie jest to, co stworzyła natura i czego usilnie broni. Nie musi wcale wiele robić. Wystarczy miękki grunt i człowiek już nic nie ruszy. Obserwowanie tych „granic” i tego „styku” świata człowieka i natury w tym regionie jest bardzo ciekawe. Ziemia, która zdaje się falować, jest pięknym przykładem tego jak duet – natura i człowiek – wspólnie potrafią stworzyć coś pięknego.

Bieszczady zawsze kojarzyły mi się z ciszą. Zmieniające się trendy turystyczne sprawiły, że obecnie na próżno jej tam szukać latem czy jesienią. Od kilku lat ten południowo-wschodni kraniec Polski stał się bardzo popularny nie tylko wśród wędrujących miłośników gór, ale również wśród tzw. niedzielnych turystów. Postanowiłem sprawdzić, jak wyglądają Bieszczady zimą. W ten rejon o tej porze roku zapuściłem się tylko raz, dobre 10 lat temu. Pamiętam, że było ekstremalnie zimno, śnieżnie, a szlaki turystyczne były widoczne jedynie w postaci znaczków na drzewach. Tym razem liczyłem się z podobnymi warunkami, ale było zupełnie inaczej. Posłuchajcie…

Zima, zima
Nikogo nie zaskoczę tym, że zimy w ostatnich latach są po prostu paskudne. Kilka dni chłodu przeplata się z kilkoma dniami ciepła. Śnieg, jeśli już spadnie, to często nie leży dłużej niż dobę. Inny stan uznaje się za anomalię i media zaczynają wtedy trąbić o zimie dekady albo śnieżne fronty nazywają bestiami. Choć na co dzień nie przepadam za zimą, to w wydaniu górskim traktuję ją zupełnie inaczej. Lubię patrzeć na ośnieżone szczyty gór. Lubię ciszę, która panuje w górskim lesie, gdzie nie szeleszczą liście. Lubię to, że wszystko widać jak na dłoni. Mroźne powietrze potrafi zapewnić doskonałą widoczność. Kiedy w grudniu usiadłem przed mapą Polski i szukałem regionu, w którym na pewno znajdę zimowy klimat, mój wzrok padł właśnie na Bieszczady. Uznałem, że jest to prawdopodobnie najpewniejszy kierunek i miejsce, gdzie zobaczę śnieg, pospaceruję w mrozie i podelektuję się błogą ciszą. Tatry odrzuciłem, bo nie miałem w planach górskich wędrówek. Są jeszcze inne miejsca w polskich górach, szczególnie w Sudetach, gdzie panuje wyjątkowy mikroklimat i nawet kiedy w dolinach nie ma śniegu, to tam jest go pod dostatkiem. Polana Jakuszycka, Zieleniec czy Karłów w Górach Stołowych to punkty, gdzie Królowa Śniegu czuje się jak w domu. Zimą jednak roi się tam od narciarzy (poza Karłowem), więc uznałem, że tym razem to nie dla mnie. Zimowa wyprawa, o jakiej marzyłem, to podróż do górskiej krainy wypełnionej śniegiem i ciszą. Nie miałem wątpliwości, że znajdę ją w Bieszczadach.

Piękny deszcz
Termin wyjazdu nie był przypadkowy. Wyjechałem tuż po Sylwestrze, ale jeszcze przed feriami zimowymi. Chciałem wstrzelić się w moment największego spokoju. No i trafiłem… jak kulą w płot! Po miesiącu bajkowej zimy, która utrzymywała się w Bieszczadach od początku grudnia, zastałem tam dodatnią temperaturę i deszcz. Piękny deszcz. Dawno nie widziałem tak równego opadu, który na moich oczach zmywał śnieg. Minąłem Kraków i kiedy opuściłem autostradę A4, wypatrywałem oznak zimy. Im byłem bliżej celu, tym nabierałem większej pewności, że nici z mojego planu. Przynajmniej z jego części o śniegu. Cisza przecież została. Ba, nawet urosła, bo w taką pogodę, kiedy średnio ma się ochotę wysiadać z samochodu, nawet na drogach panuje niewielki ruch. Poszedłem na żywioł i postanowiłem cieszyć się tym czasem maksymalnie. Jaki by on nie był, to przecież pojechałem do krainy bieszczadzkich aniołów.

Sztuka patrzenia
Zanim opuściłem główne drogi i zanurzyłem się w górach, odwiedziłem Sanok. Wybierający się w Bieszczady powinni wkalkulować w podróż minimum pół dnia na wizytę w tym królewskim mieście. Istnieją co najmniej dwa powody, dla których warto się w nim zatrzymać. Pierwszym jest Muzeum Budownictwa Ludowego. To miejsce uczy patrzeć na historię Bieszczadów w zupełnie inny sposób. Nie tylko przez pryzmat natury, ale również wielowiekowej kultury i tradycji, którą w brutalny sposób zniszczono. Z dawnego świata pozostały zgliszcza, a to, co udało się ocalić przed zagładą, dziś pięknie prezentuje się w rozległym skansenie w Sanoku. Dzieli się on na sektory pokazujące życie w dawnych wsiach Bojków, Łemków, Dolinian i Pogórzan. To pozostałości kultury, która niemal w całości bezpowrotnie zniknęła po II wojnie światowej. Zwiedzanie rozpoczyna się od przejścia przez Galicyjski Rynek, który można podziwiać nie tylko z zewnątrz, ale jest też możliwość, by zajrzeć do wnętrza dawnych punktów usługowych, bez których nie mogło funkcjonować żadne miasteczko. Zwiedzanie skansenu wywołuje ogromne emocje, szczególnie jeśli zgłębi się temat Akcji „Wisła” i historię II wojny światowej na tych terenach. O ile w innych regionach Polski dawne budowle były sukcesywnie zastępowane nowymi, tak w tym zakątku Karpat człowiek przerwał bieg historii, zniszczył oryginalną architekturę i pozostawił pustkę. Domostwa wysiedleńców nie przetrwały próby czasu. Na podstawie zachowanego fragmentu tego pięknego świata można sobie tylko wyobrazić urokliwe wsie ukryte w bieszczadzkich dolinach. Drugim miejscem w Sanoku, które trzeba odwiedzić, jest Muzeum Historyczne. Mieści się ono w widocznym z daleka sanockim zamku. W czasach Kazimierza Wielkiego w Sanoku był drewniany gród. Zamek odwiedzali Władysław Opolczyk czy później Władysław Jagiełło, który zorganizował w nim ucztę weselną z okazji swojego ślubu z trzecią żoną, księżniczką Elżbietą Granowską. A Zofia Holszańska, czwarta i ostatnia żona Jagiełły, spędziła w nim ostatnie 26 lat życia. W pierwszej połowie XVI w. królewski zamek przebudowano z surowego gotyku na styl renesansowy. W piwnicach znajdowały się sądy, a dwa górne piętra przeznaczono na miejscowe urzędy. Obok zamku stała wieża, która pełniła rolę więzienia. Pod koniec XVI w. dobudowano skrzydło południowe, a na przełomie XVII/XVIII w. zamek powiększył się o skrzydło północne. Przetrwał zabory i lata wojenne, choć nie bez uszczerbku. Po II wojnie światowej, w latach 60., zapadła decyzja o jego renowacji. W 2010 r. rozpoczęła się odbudowa południowego skrzydła, które obecnie służy stale powiększającym się zbiorom muzealnym. Przechodząc przez kolejne sale wystawowe, można poznać bogatą historię regionu i zobaczyć dużą ilość pięknie zaprezentowanych eksponatów. Miłośnicy sztuki polskiej doskonale wiedzą, że w 1929 r. w Sanoku urodził się wybitny artysta Zdzisław Beksiński. W testamencie cały swój dorobek artystyczny zapisał Muzeum Historycznemu w Sanoku. W 2012 r. w odbudowanym południowym skrzydle zamku otwarto stałą Galerię Zdzisława Beksińskiego. Zajmuje ona kilka kondygnacji, na których poza obrazami, fotografiami czy grafikami znalazło się także miejsce na precyzyjnie zrekonstruowaną pracownię artysty, którą przeniesiono z jego warszawskiego mieszkania.

Po tak sporej dawce sztuki i patrzenia na świat przez jej pryzmat nie pozostało mi nic innego, jak udać się w góry. Ta sanocka pauza w podróży nastroiła mnie zupełnie inaczej i zacząłem cieszyć się z tego, co mam. Nawet z deszczu.

Bieszczadzka klasyka
Zrobiło się dość późno jak na zimową porę, bo już po 15.00 powoli zapada zmrok. Z Sanoka pojechałem w stronę Komańczy i zanim udałem się w Bieszczady, postanowiłem zajrzeć do Moniki i Piotra w „Chacie nad Wisłokiem”. Ich agroturystyka mieści się w starej łemkowskiej chacie, a obok niej szczęśliwi uciekinierzy z miasta prowadzą ekologiczne gospodarstwo rolne. Dom odkupiony został w ostatnim momencie od wiekowego właściciela i nie podzielił smutnego losu wielu drewnianych chat. Zyskał za to drugie życie i pomimo wykonanych prac usprawniających życie i podnoszących komfort, nie stracił swojego charakteru. Ogromnym plusem zimy jest to, że gospodarze mają chwilę wytchnienia i można z nimi spokojnie porozmawiać. Siedliśmy więc przy herbacie z kwiatów jabłoni i najzwyczajniej w świecie rozmawialiśmy. Doświadczyłem tam pięknej chwili uważności. Rano ruszyłem w dalszą podróż. O ile dzień wcześniej padał deszcz, o tyle tego dnia lał już niemiłosiernie. Prognozy mówiły jednak o ochłodzeniu i śniegu, więc nie porzucałem nadziei. Postanowiłem odpalić dobrą muzykę i niespiesznie przejechać moją własną pętlę bieszczadzką. Swój początek ma w Komańczy, dalej biegnie do Cisnej, skręca w stronę Baligrodu, później przez Stężnicę przechodzi nad Jezioro Solińskie w Wołkowyi. Jadąc dalej na południe, w Bukowcu trzeba wjechać na drogę prowadzącą przez Terkę, Buk do Dołżycy. Wiem, że na mapie wygląda to jak absurdalne nadłożenie drogi, ale zapewniam wszystkich miłośników czterech kółek, że trasa, którą opisałem, zapewnia maksimum wrażeń i radości z jazdy. Do pokonania są brody na potokach, które tym razem były wypełnione wodą. Frajda z takiej przygody jest niezapomniana. Z Dołżycy kieruję się oczywiście do Wetliny. Moja ukochana „Chata Wędrowca” o tej porze roku jest zamknięta, ale udało mi się spotkać z jej właścicielami, Ewą i Robertem, na kawie w ich nowo powstałej „Trzynastce”. Moim zdaniem ta kawiarnia położona w cichym zakątku Wetliny będzie oferowała najlepszą kawę w Bieszczadach. Sam mogłem się przekonać o tym, ile pracy Ewa włożyła w zdobycie umiejętności baristycznych, bo po pierwszym łyku kawy, którą mi przygotowała, na długo zaniemówiłem z zachwytu. Kolejny raz w tej podróży zastała mnie noc, ale nie zrezygnowałem z kontynuowania trasy. Była przecież 17.00. Przeczuwając, że internet na tym terenie lada moment zniknie, ściągnąłem muzykę offline i ruszyłem przez Przełęcz Wyżną do Brzegów Górnych. Tam skręciłem w kierunku Dwernika. Pokonałem San moim ulubionym drewnianym mostem, dojechałem do Smolnika i udałem się drogą nr 896 do Zadwórza. Tam zamieszkałem przez kilka dni w „Gęsim Zakręcie”. Anię i Pawła poznałem w czasie pierwszej slowroadowej podróży w Bieszczady i bardzo chętnie skorzystałem z ich przytulnych pokoi i wyśmienitej kuchni. Ale co z tą zimą? Ta miała objawić się dopiero rano.

Zimowa wyprawa
Obudziłem się w egipskich ciemnościach. Na zewnątrz nadal było szaroburo. Wystartowałem w kierunku Wołosatego i bez wielkich nadziei pokonywałem kolejne kilometry. Droga była ekstremalnie śliska, bo w nocy temperatura spadła sporo poniżej zera. W połączeniu z deszczem z dnia poprzedniego powstało klasyczne lodowisko. Prawdziwy slow road. Z początku obawiałem się czekających mnie podjazdów, ale inteligentny napęd 4×4 w mazdzie CX-30 w połączeniu z dobrymi oponami zimowymi sprawił, że w kierunku Wołosatego jechałem bez większych przygód. Z każdym kilometrem robiło się również bardziej zimowo. Miejsce szronu zajął śnieg, a kiedy zobaczyłem znak końca drogi w Wołosatym, dookoła mnie było już całkiem zimowo. Pierwotnie planowałem wejść na Tarnicę, ale warunki na szlaku były niebezpieczne i zrezygnowałem z kilkugodzinnej walki na lodzie. Zimą góry uczą pokory i wymagają pokory. Wybrałem nieco prostszy i krótszy szlak. Pojechałem przez Ustrzyki Górne na Przełęcz Wyżniańską i postanowiłem wejść na grzbiet Połoniny Caryńskiej. Nawet tak proste wyjście w góry zimą wymaga sporej dozy ostrożności. Istotne jest, żeby zabrać ze sobą odpowiednią odzież na wypadek nagłej zmiany warunków. Obowiązkowo trzeba mieć też latarkę i dobrze naładowany telefon z zapisanym numerem alarmowym do GOPR-u. Do plecaka powinien trafić również termos z ciepłą herbatą. O planowanej wycieczce koniecznie trzeba poinformować kogoś bliskiego. Wystarczy podać godzinę wyjścia, miejsce docelowe i planowaną godzinę powrotu. Media wielokrotnie przekazują apele rodzin poszukujących swoich bliskich, którzy wyszli w góry bez słowa i ślad po nich zaginął. Jeśli ustalimy z kimś bliskim godzinę graniczną, kiedy podejmiemy kontakt po zejściu z gór, zapewniamy sobie bufor bezpieczeństwa i ułatwiamy ewentualnie pracę służbom ratunkowym. Jest to niezwykle ważne, kiedy w góry idzie się w pojedynkę. Proste skręcenie nogi może okazać się śmiertelnym niebezpieczeństwem, bo zimą szlaki są mało uczęszczane, organizm szybko się wychładza, a zasięg telefoniczny w górach i elektronika w niskich temperaturach bywają zawodne. Na Przełęczy Wyżniańskiej trzeba pamiętać o jeszcze jednej obowiązkowej rzeczy. Jest nią zakup biletu wstępu do Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Jeśli w punkcie obsługi parkingu nie ma nikogo, to bilet zakupić można w internecie na stronie parku. Po zejściu z gór zamarzyło mi się posiedzieć przy ognisku. Miałem to w planach od dawna, więc byłem przygotowany na tę okoliczność. Wiedziałem, że muszę opuścić teren parku narodowego, więc wcześniej przy drodze z Ustrzyk Górnych do Ustrzyk Dolnych znalazłem parking z wyznaczonym przez nadleśnictwo miejscem na ognisko. Rozpalenie ognia zajęło mi dokładnie 10 sekund. Miałem ze sobą specjalnie przygotowany pień, do którego wkłada się zapaloną zapałkę i dalej magia dzieje się sama. Było to naprawdę bardzo kojące i uspokajające, i nawet nie przeszkadzała mi bliskość drogi. Robiło się ciemno, więc postanowiłem odwiedzić restaurację „Wilcza Jama”. Fani serialu „Wataha” znają jej wnętrza, które nie kryją zamiłowania właściciela do myślistwa. Kiedy wchodziłem do środka, na zewnątrz nie było ani milimetra śniegu. Kiedy wychodziłem po 40 minutach, brnąłem do auta przez piętnastocentymetrową warstwę białego puchu. Zima w Bieszczadach!

Magia zimy
Było już ciemno, ale podskórnie czułem, że kolejny dzień, na który prognozowano – 12 st.C będzie bajkowy. Drogi z bardzo śliskich przeszły w stan… trudny do sklasyfikowania. Auta bez napędu 4×4 nie radziły sobie na najmniejszych wzniesieniach. Mazda CX-30 kolejny raz uratowała mi skórę, bo bezpiecznie dotarłem do „Gęsiego Zakrętu”. Kolejnego dnia wstałem grubo przed wschodem słońca, bo zakładałem, że drogi będą nadal w fatalnym stanie. Nie pomyliłem się. Dojazd do Lutowisk zajął mi prawie dwa razy więcej czasu niż normalnie. Przed odjazdem przygotowałem sobie łańcuchy na koła, bo byłem przekonany, że będą potrzebne. Wszystkim, którzy wybierają się z zimą w Bieszczady, polecam zabrać ze sobą łańcuchy. Warunki na drogach bywają bardzo zmienne i niebezpieczne. Mnie sama świadomość, że je mam, dodawała otuchy, choć okazało się, że tym razem nie były potrzebne. Mazda dała radę!

Tego ranka za cel mojej podróży obrałem Tarnawę Niżną. To dziki zakątek Bieszczadów. Wędrowcy zazwyczaj docierają do Mucznego, skąd wychodzi popularny szlak na Bukowe Berdo. Ja pojechałem do końca, dokąd tylko dało się dojechać. Chciałem dotrzeć do punktu widokowego nad Sanem, z którego widać cerkiew po ukraińskiej stronie. Niestety świeże opady śniegu sprawiły, że droga nagle urwała się w takim miejscu, że nie chciałem ryzykować utknięciem w zaspie, skąd po najbliższą pomoc musiałbym wędrować kilka kilometrów. Zawróciłem więc na wysokości Torfowiska Tarnawa i delektując się widokami pięknych lasów, przez Muczne dotarłem do głównej drogi. Był to dzień, w którym opuszczałem Bieszczady, więc postanowiłem nacieszyć się nimi, ile tylko się da. Zatrzymałem się na chwilę przy pięknie ośnieżonej dawnej cerkwi w Smolniku. Przez Ustrzyki Górne pojechałem w stronę Wetliny. Tam przekonałem się, że słońce przyciąga w Bieszczady turystów o każdej porze roku. Parkingi na przełęczach były pełne. Postanowiłem więc udać się w spokojniejsze zakątki. Przemknąłem przez Wetlinę i dojechałem do Cisnej. Tam skręciłem w stronę Komańczy. W Majdanie odbiłem na chwilę na bardzo malowniczą górską drogę prowadzącą w stronę przełęczy nad Roztokami Górnymi. Mam do tego miejsca ogromny sentyment, bo jest to pierwsze miejsce, które wiele lat temu zobaczyłem w Bieszczadach. Wróciłem na główną szosę, która zaprowadziła mnie do Łupkowa. Zajrzałem tam ze względu na stary cmentarz i wrośnięty w drzewo krzyż. Bardzo chciałem zobaczyć to na własne oczy, zanim jakaś wichura powali to drzewo i zniknie ono bezpowrotnie. Praktycznie już od Cisnej na drogach i szlakach robiło się pusto. Postanowiłem to wykorzystać i zanim złapał mnie zachód słońca, pojechałem z Komańczy do Duszatyna. Wiedziałem, że Jeziorka Duszatyńskie są dla mnie nieosiągalne czasowo, ale sama leśna droga udostępniona do ruchu publicznego jest warta przejazdu. Co prawda była mocno oblodzona, ale mazda CX-30 poradziła sobie z tym koncertowo i dumnie dotarła na koniec drogi. Słońce już chyliło się ku zachodowi, więc chciałem złapać jego ostatnie promienie w miejscu, gdzie rozpocząłem tę przygodę. Na długość jednej szklanki herbaty wróciłem do „Chaty nad Wisłokiem”. Zobaczyłem ją w zimowej scenerii i poczułem, że moje marzenie o śnieżnej wyprawie w Bieszczady zostało spełnione.

Co urzekło mnie najbardziej? Zmienność pogody, cisza i czas spędzony na rozmowach z ludźmi, których spotkałem na swojej drodze. Nie przeczytałem ani jednego rozdziału książki, którą ze sobą zabrałem, ale za to w mojej pamięci trwale zapisały się rozmowy i chwile. Prawdziwie bezcenne.

Przydatne linki:

Zakup biletu wstępu do Bieszczadzkiego Parku Narodowego

Chata nad Wisłokiem

Gęsi Zakręt

Trudno o bardziej pasujący tytuł dla trasy, którą udało mi się pokonać, przemierzając najpiękniejsze zakątki Lubelszczyzny, ziemi sandomierskiej i wschodniego skrawka ziemi świętokrzyskiej. Podróżując nią, można odzyskać niezwykle ważną w dzisiejszych czasach równowagę i doświadczyć spokoju i wyciszenia, a przy okazji zobaczyć mniej popularne miejsca. Zapełniając mapę slowroadowych tras po Polsce, zauważyłem wielką białą plamę wokół Lublina, zwłaszcza w jego południowych okolicach. Nie pozostało mi więc nic innego, jak wybrać się w podróż i przygotować zbiór niezwykłości znajdujących się na tych terenach.

Rozpocząłem od wizyty w stolicy województwa. Lublin nie był dla mnie obcym miastem, bo już kilka razy spacerowałem po jego malowniczych uliczkach. Było to jednak zawsze przy okazji, a tym razem to miejsce stało się celem samym w sobie. Stare Miasto nie jest zbyt rozległe i zwiedza się je bardzo sprawnie. Centralnym miejscem na rozległym rynku jest Trybunał Koronny, czyli dawny ratusz. Idąc z rynku w którąkolwiek ze stron, można zobaczyć sporo zabytków i okrężną drogą wrócić przed Trybunał. Na uwagę zasługuje Zamek Lubelski, plac Po Farze, barokowa archikatedra i stojąca obok niej Wieża Trynitarska. Wychodząc przez Bramę Krakowską, warto przejść Krakowskim Przedmieściem na plac Litewski.

Zwiedzanie części naziemnej ubogaciłem o wizytę w lubelskich podziemiach. Początek tej trasy turystycznej znajduje się w budynku Trybunału Koronnego, a koniec – w jednej z kamienic przy placu Po Farze. Jako miłośnik podań i legend miałem podwójną ucztę, bo z tymi dwoma kluczowymi punktami związane są przepiękne legendy. Pierwsza to „Legenda o czarciej łapie”. Przechodząc przez lubelskie podziemia, co jakiś czas można spotkać diabły lubelskie. Znalazły się one na trasie nieprzypadkowo, a cała historia dotyczy sprawy, z jaką do lubelskiego trybunału miała zwrócić się pewna wdowa, którą spotkała krzywda ze strony kniazia wołyńskiego. Napadł on na dwór wdowy, spalił go i zabrał kosztowności. Szukając sprawiedliwości, wdowa chciała mieć czyste sumienie i mimo rad bliskich, którzy namawiali ją na zemstę, udała się do trybunału, licząc na sprawiedliwość. Sędziowie, którzy jej wysłuchali, nie spieszyli się z działaniem, a kniaź, który po dłuższym czasie otrzymał pozew, zupełnie go zlekceważył. Znalazł fałszywych świadków, którzy zapewniali trybunał o jego niewinności. Sędziowie orzekli, że jest niewinny, a wdowa składająca fałszywe oskarżenia musi ponieść koszty procesu. Kobieta, zdumiona takim obrotem sprawy, ze złością wykrzyczała, że gdyby za stołem sędziowskim siedział sam diabeł, to wyrok byłyby bardziej sprawiedliwy. Te słowa nie pozostały bez echa, bo wezwany diabeł od razu zajął miejsce za sędziowskim stołem. Taka niesprawiedliwość oburzyła nawet samego czarta, który przestrzegł wszystkich obecnych, co czeka fałszywych świadków i przekupnych sędziów. Szykujący się do ucieczki świadkowie odkryli, że drzwi są zamknięte. Zebranych czekał drugi proces. Tym razem prawda wyszła na jaw i sędziowie orzekli winę kniazia. Miał on trafić do więziennej wieży, a świadkowie, którzy mówili nieprawdę, mieli zostać publicznie wychłostani. Pod wyrokiem marszałek złożył trybunalską pieczęć, a diabeł przypieczętował go własną łapą. Zrobił to tak mocno, że jego ślad do dziś widoczny jest na sędziowskim stole. Ten owiany legendami stół, nazywany Czarcią Łapą, można zobaczyć w Muzeum Narodowym w Lublinie. Sama legenda ma kilka wersji, ale niezmienny pozostaje fakt, że ma ona przestrzegać przed składaniem fałszywych zeznań i wydawaniem niesprawiedliwych wyroków.

Wychodząc z podziemi, można zobaczyć zrekonstruowane fundamenty dawnego kościoła, który stał w tym miejscu przez niemal pięć wieków. Z jego powstaniem związana jest legenda o Leszku Czarnym. Miał on zasnąć pod dębem i we śnie zobaczyć Michała Archanioła, który wręczył mu miecz i wyjaśnił, jak pokonać Jaćwingów. Zanim książę zasnął, miotany był wątpliwościami, jaką obrać taktykę, i nie umiał podjąć decyzji. Posłuchał rady anioła i ruszył w pogoń za wrogiem. Pobił Jaćwingów między Narwią a Niemnem. Odzyskał łupy i uwolnił jeńców. Jako wotum dziękczynne książę ufundował kościół, który stanął w miejscu, gdzie przyśnił mu się Michał Archanioł. Historycy zdołali pewne fakty potwierdzić, ale przy okazji obalili kilka mitów. Jedna z teorii mówi o tym, że kościół wybudować miał król Władysław Łokietek, który nadał Lublinowi prawa miejskie. To w lubelskiej farze odprawiane były uroczyste msze, które zaczynały i kończyły sesje w Trybunale Koronnym. Kościół przestał istnieć w połowie lat 50. XIX w.

Opuszczając świat architektury, podziemi i legend udałem się w samo serce roztoczańskich pól. Droga z Lublina na południe działa niczym filtr i wraz z kolejnymi kilometrami i kolejnymi wioskami można ulec magii tych terenów. Dawkowane jest to powoli, więc tym bardziej mamy czas na zachwycanie się widokami falujących pól, które zdają się płynąć po horyzont. Drogą nr 19 wyjechałem z Lublina w kierunku Kraśnika i udałem się do Niedrzwicy Dużej, gdzie skręciłem w kierunku Bychawy. Malowniczymi drogami przedostałem się przez Stawce i Batorz do Otroczy. W tym miejscu polecam niespieszne pokonanie samochodem dość rozległego trójkąta, którego wierzchołki wyznaczają miejscowości: Otrocz, Huta Turobińska i Chrzanów. Przez okna samochodu w wielu miejscach podziwiać można pocięte miedzami łany pól, które ze względu na ukształtowanie terenu zdają się falować. Warto wykorzystać wszystkie naturalne wzniesienia, które stają się genialnymi punktami widokowymi. Najmniej atrakcyjnie te pola prezentują się od czerwca do sierpnia, kiedy porośnięte są wysokim zbożem. Najlepiej wyglądają wczesną wiosną lub późną jesienią. Polecam zabranie ze sobą obuwia trekkingowego lub kaloszy, bo każdorazowy spacer po polach kończy się przyniesieniem do samochodu ogromnych ilości błota. W tych okolicach warto pokluczyć po drogach i dróżkach w poszukiwaniu pięknych widoków. Choć takich miejsc nie brakuje na Roztoczu, to właśnie na tym obszarze ich zagęszczenie jest największe, a dostępność, moim zdaniem, najlepsza. Leniwi nie będą musieli nawet wysiadać z samochodu.

Ze świata magicznych pól udałem się do leśnego raju, a dokładniej do Parku Krajobrazowego Lasy Janowskie. W samym centrum tego przepięknego kompleksu leśnego w czerwcu 1944 r. miała miejsce największa bitwa partyzancka na ziemiach polskich. Oddziały polskie i radzieckie liczyły niespełna 3 000 żołnierzy, a siły niemieckie szacuje się na 30 000. W miejscu bitwy w 1974 r. postawiono monumentalny pomnik braterstwa broni autorstwa Bronisława Chromego, tego samego, który wykonał Smoka Wawelskiego w Krakowie i wiele innych pomników w kraju. Za monumentem znajduje się symboliczny cmentarz partyzancki. Schodząc nieopodal pomnika nad rzekę Branew, warto przejść ścieżką dydaktyczną prowadzącą przez przepiękne olsy, bagniska, a także bujne lasy iglaste. Dzięki temu spacerowi można zobaczyć urodę janowskich lasów w pigułce. Polecam wsłuchać się w panującą tam ciszę. Jest to niecodzienne przeżycie, kiedy w promieniu wielu kilometrów nie ma niczego, co zakłócałoby szum rzeki i szelest liści. Przyroda bardzo mocno kontrastuje tu z monumentalnym pomnikiem, który po spacerze ścieżką dydaktyczną wygląda zupełnie inaczej niż przy pierwszym spotkaniu. Wizyta w tym miejscu jest z pewnością niezwykłym przeżyciem.

Kolejnym miejscem w Lasach Janowskich, które przykuło moją uwagę, były Momoty Górne. Na tle wielu podobnych wiosek w okolicy tę wyróżnia drewniany kościół z niezwykłym wystrojem. Jest to dzieło zmarłego w 1999 r. ks. Kazimierza Pińciurka. Sam nauczył się rzeźbić i spod jego dłuta wyszły dziesiątki rzeźb i ozdób, które dzisiaj podziwiać można w kościele i całym jego otoczeniu. Widok jest naprawdę niesamowity, zwłaszcza kiedy zwróci się uwagę na detale.

Lasy Janowskie to przestrzeń, która przypadnie do gustu wszystkim miłośnikom przyrody, rowerzystom i poszukującym spokoju z dala od miasta. Trudno mi wskazać drugie takie miejsce w Polsce, które z jednej strony emanuje niezwykłą naturalnością, a przy okazji jest łatwo dostępne dla odwiedzających. Przygotowano tu gęstą sieć szlaków turystycznych i rowerowych, a także ścieżek dydaktycznych, które pomagają w nauce lasu na żywo.

Do następnego celu podróży udałem się niezwykle okrężną drogą, ale zarazem wyjątkowo malowniczą. Przejechałem przez Kiszki, Ujście i Andrzejówkę do drogi nr 835. Dojechałem nią do Biłgoraja, gdzie wyjechałem na drogę nr 858, która zaprowadziła mnie aż do Niska. Stąd drogą nr 77 udałem się do Sandomierza. Polubiłem to miasto wiele lat temu i odwiedzam je przy każdej okazji. Najbardziej fascynuje mnie unikatowy rynek. Pokaźnych rozmiarów prostokąt o wymiarach 110×120 m i pochyłości prawie 15 m jest niewątpliwą perełką. W centrum sandomierskiego rynku uwagę przykuwa piękna bryła gotyckiego ratusza. Otoczony jest zabytkowymi kamienicami, a w połączeniu z dobrze rozwiniętą bazą gastronomiczną tworzy klimat rodem z południa Europy. Wychodząc z rynku w którąkolwiek ze stron, natrafić można na ciekawe miejsca. Bryluje wśród nich Brama Opatowska, a po przeciwnej stronie stoi dumny gotycki kościół halowy z XIV w., czyli bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Nie można pominąć pięknego Zamku Królewskiego w Sandomierzu, który najlepiej podziwiać, płynąc statkiem po Wiśle. W mieście dosłownie roi się od zabytków, a teren wokół rynku to prawdziwa uczta dla oczu miłośnika architektury i historii. Koniecznie trzeba udać się na spacer podziemną trasą turystyczną, która pozwala zobaczyć miasto dosłownie od środka. Historia Sandomierza po wizycie w podziemnym świecie nabiera zupełnie innych barw i jest pełniejsza. Nie polecam wizyty w tym mieście w czasie majówki czy długich weekendów. Najlepszy moment to wczesna wiosna lub początek jesieni.

Z Sandomierza wyjechałem w kierunku zachodnim i udałem się do Ujazdu. Wśród zabudowy tej niepozornej świętokrzyskiej wsi dominuje imponująca bryła dawnego pałacu. Patrząc z dalszej perspektywy, widać, że nie bez powodu do czasu budowy Wersalu we Francji rezydencja pałacowa w Ujeździe uznawana była za największą w Europie. Włoski styl architektoniczny nosi nazwę palazzo in fortezza, co najprościej przetłumaczyć można jako „pałac w fortecy”. Zwiedzając ruiny zamku, widać wyraźnie podział na zespół pałacowy z ogrodem w stylu włoskim i elementy architektury obronnej. Budowla kryje w sobie wiele symbolicznych akcentów – liczba okien odpowiada liczbie dni roku, pokoje odpowiadają liczbie tygodni w roku, a cztery narożne baszty nawiązują do czterech kwartałów. Jego fundator, wojewoda sandomierski Krzysztof Ossoliński, nie zdołał ukończyć projektu zgodnie z założeniem. Zmarł w 1644 r. – rok po przyjętej dacie zakończenia budowy. Zamek był zamieszkany do 1770 r., a następnie został spalony przez wojska rosyjskie. Po tym wydarzeniu już nigdy nie został odbudowany. Obiekt, choć z pozoru przypomina inne trwałe ruiny, podczas zwiedzania zdradza unikatowe piękno i wyjątkowość. Jest to, moim zdaniem, jeden z najpiękniejszych zamków w Polsce i choć pozostaje trwałą ruiną, to zdecydowanie swoją niezwykłością deklasuje konkurencję.

Z Ujazdu drogą nr 758, a następnie nr 757 udałem się do pobliskiego Opatowa. Miałem co najmniej dwa powody, żeby odwiedzić ten niezwykle ważny punkt na historycznej mapie Polski. W Opatowie trudno nie dostrzec romańskiej kolegiaty dominującej nad innymi obiektami. Jej przepiękne renesansowe i barokowe wnętrze zachwyca turystów i pielgrzymów, ale uwagę szczególnie przykuwają znajdujące się w północnym ramieniu nagrobki kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego i jego dzieci. Wyszły one spod ręki włoskich artystów pracujących w Polsce w tamtym okresie. Jak podają źródła, swój udział w tym dziele mieli: Giovanni Cini, Bartolommeo Berrecci i Bernardinus de Gianottis. Nagrobek Ludwika Mikołaja Szydłowieckiego, syna kanclerza, uważa się za pierwszy renesansowy nagrobek wykonany po północnej stronie Alp. Płyta nagrobna Krzysztofa Szydłowieckiego przedstawia go leżącego na wznak w zbroi z mieczem w ręku. Pod nią umieszczono Lament Opatowski, czyli grawerowaną płaskorzeźbę z brązu, na której przedstawiono 41 postaci rozpaczających po śmierci kanclerza. Ufundował ją Jan Tarnowski, hetman wielki koronny, mąż najstarszej córki kanclerza. Wprawne oko wśród dostojnych osób zauważy również 3 sokoły i 7 psów, które skrywają się pod stołami. Jest to prawdziwy unikat i bezcenne dzieło sztuki renesansowej w Polsce.

Drugim powodem mojej wizyty były Podziemia Opatowskie. Trasa przebiegająca pod opatowskim rynkiem i jego najbliższym otoczeniem to jedna z najciekawszych atrakcji tego typu w Polsce. Rozciąga się ona na trzech kondygnacjach, a samo zwiedzanie nie jest jedynie schematycznym podziwianiem piwnic czy składów. Każda kolejna ekspozycja rozjaśnia mroki historii. Opatów, położony na ważnym szlaku handlowym, przez wieki odwiedzany był przez kupców, którzy w podziemiach rynku składowali swoje towary. Ekspozycja na trasie została przygotowana bardzo oryginalnie, co ułatwia odbycie tej podziemnej podróży w czasie. Miasteczko nie jest duże, a wszystko, co jest warte zobaczenia, znajduje się w pobliżu rynku, a dokładniej przy placu Obrońców Pokoju.

W tym miasteczku na skraju ziemi świętokrzyskiej, na skrzyżowaniu dawnych dróg handlowych, zakończyłem trasę. Jest to idealna opcja na weekendowy wyjazd dla tych, którzy lubią łączyć zwiedzanie miast z odpoczynkiem na łonie przyrody. Najlepsza baza noclegowa znajduje się w Sandomierzu, choć muszę przyznać, że ja wybrałem Opatów i mile zaskoczył mnie pensjonat tuż obok Bramy Warszawskiej. W podróż najlepiej wybrać się wczesną wiosną lub jesienią, bo właśnie wtedy bujne lasy i malownicze pola prezentują się w pełnej krasie. Trasa w całości przebiega drogami asfaltowymi i ku mojemu zaskoczeniu stan ich nawierzchni w tym zakątku Polski uległ poprawie i można cieszyć się jazdą bez ciągłego omijania dziur. Cierpliwość mogą nadwyrężyć jedynie liczne maszyny rolnicze, które w prawdziwym rytmie slow drivingu przemieszczają się po lokalnych drogach. Ale i tak nie polecam spieszyć się na tej trasie. Lepiej uważnie podziwiać piękno tych terenów.

Ruszyłem Mazdą na królewski szlak! Wiele emocji targało mną, zanim dotarłem do Zgorzelca, bo pokonanie tej trasy miałem w planach już od dawna. W dziale inspiracji znajdziecie więcej informacji o Via Regia i powodach, które sprawiły, że odbyłem podróż tym średniowiecznym szlakiem ze Zgorzelca do Medyki. Trasa jest długa, liczy ponad 900 km w najkrótszym wariancie. Nie jest to jednak wcale kłopot, bo można ją podzielić na kilka odcinków. Sam zdecydowałem się na pokonanie jej w dwóch etapach z postojem w Krakowie, żeby odpowiednio dawkować sobie emocje związane z tą wyprawą. Można ją odbyć o każdej porze roku. Duża liczba miast daje możliwość korzystania z bogatej infrastruktury turystycznej i nawet w porze zimowej nie będziemy skazani na nudę. Nie trzymałem się ściśle Drogi św. Jakuba, bo to z założenia pieszy szlak i nie zawsze jest najkrótszym połączeniem pomiędzy punktami. W znacznej części poruszałem się po drogach wojewódzkich i tylko krótkie odcinki wytyczyłem po ruchliwych trasach krajowych. Autostrady A4 unikałem jak ognia. Chciałem w pełni delektować się niespieszną jazdą Mazdą po królewskim szlaku. No to w drogę!

Za plecami miałem Most Staromiejski nad Nysą Łużycką. W 2020 roku zabytkową, niemiecką część miasta mogłem oglądać niestety tylko zza barierki na granicy. To właśnie w tym miejscu natrafiłem pierwszy raz na znak muszelki, który będzie towarzyszył mi w podróży przez Polskę.

Zgorzelec

Trudno myśleć o tym granicznym mieście inaczej niż o całości łączącej polską i niemiecką stronę. Po 1945 r. rzeka przedzieliła je na dwie części. W tej polskiej spacer i zwiedzanie najlepiej zacząć od ul. Daszyńskiego. Znajdziemy przy niej zabytkowe kamienice, Muzeum Łużyckie, a także dom Jakuba Boehme (1575–1624), znanego niemieckiego mistyka i filozofa religii. Godny uwagi jest również gmach Miejskiego Domu Kultury w Parku im. A. Błachańca. Jest to monumentalna budowla dawniej zwana Górnołużycką Halą Chwały, która łączy w sobie styl neobarokowy i neoklasycystyczny. Jakkolwiek dziwnie to brzmi, to budynek robi ogromne wrażenie i warto go zobaczyć. Jest oddalony od Mostu Staromiejskiego, więc najlepiej udać się do parku samochodem. Niemiecka część miasta ma również wiele do zaoferowania. To właśnie tam znajdziemy zabytkową przepiękną starówkę z Nowym Ratuszem czy Apteką Ratuszową. Co ciekawe miasto uniknęło zniszczeń w czasie II wojny światowej. Punktem obowiązkowym do zwiedzenia w Görlitz jest XV-wieczny kościół farny pw. śś. Piotra i Pawła.

Zgorzelec opuściłem drogą nr 30. Od czasu otwarcia autostrady A4 ruch na niej jest niewielki, głównie w kierunku Jeleniej Góry. W wielu miejscach po drodze widać, że w czasach prosperity sieć sklepów i barów była tu bardzo rozwinięta. W Lubaniu zaparkować można na samym rynku lub na dojazdowej ul. Wrocławskiej.

Lubań

W tym malowniczym mieście nad Kwisą krzyżują i łączą się trzy nitki Drogi św. Jakuba –֪ Dolnośląską Droga św. Jakuba, Via Regia, a także Sudecka Droga św. Jakuba. Choć miasteczko jest niepozorne i mało znane, to dwa razy witano w nim Napoleona Bonaparte (1807 i 1813). Niestety II wojna światowa mocno odcisnęła swój ślad na zabytkach Lubania. Stare miasto jest dzisiaj mieszanką stylów architektonicznych. Znajdziemy tam fragmenty XIV-wiecznych murów obronnych czy zrekonstruowany budynek renesansowego ratusza, a tuż obok kanciaste betonowe bloki rodem z PRL-u. Na uwagę zasługują również Wieża Bracka i Dom Solny, ale ich otoczenie nie jest niestety zbyt zachęcające. Ciekawostką jest most na drodze krajowej nr 30 wybudowany w 1861 r. Ma prawie 8 m i jest najstarszym obiektem tego typu pod zarządem GDDKiA w Polsce.

Wróciłem na szosę nr 30, którą dojechałem do Gryfowa Śląskiego. Tam skręciłem na drogę nr 364 do Lwówka Śląskiego. Po drodze polecam zobaczyć Zamek Czocha w okolicach Leśnej, można także wybrać wariant drogi przez Lubomierz. W tym urokliwym, pełnym zabytkowych kamieniczek miasteczku mieści się Muzeum Kargula i Pawlaka. We Lwówku Śląskim najlepiej zaparkować w okolicach rynku, to doskonały punkt startowy do zwiedzania.

Lwówek Śląski

Wszystkie lwóweckie atrakcje zlokalizowane są w obrębie historycznego starego miasta. Stanowi ono wyraźny owal, który niegdyś był otoczony szczelnie murami obronnymi, doskonale widać to na zdjęciu satelitarnym. Przyjęło się nawet nazywać Lwówek polskim Carcassonne. Obecnie w okolicach rynku podobnie jak w Lubaniu znajdziemy mieszankę architektoniczną. Przy zwiedzaniu Dolnego Śląska trzeba się z tym po prostu pogodzić. Tym razem miałem okazję podziwiać XIII-wieczną Wieżę Bramy Lubańskiej sąsiadującą z blokiem z lat 60. XX wieku. Zastanawiało mnie tylko, czy nikt z decydentów nie uznał, że stare i nowe nie będzie stanowiło harmonijnej całości? Przyjmuje się, że zniszczenia wojenne dotknęły 75% budynków we Lwówku. Jedne zabytki zrekonstruowano, a na inne zabrakło środków i pomiędzy budowlami historycznymi wzniesiono współczesne bloki. To dopiero początek przygody na Dolnym Śląsku, a ja już odczuwałem złość związaną z tymi realiami. Nie potrafiłem zachwycić się przepięknym gmachem gotycko-renesansowego ratusza (jeden z najstarszych w Polsce) przez sąsiadujące z nim kwadratowe zabudowania komunalne. Urok Fontanny Sukienników skrytej w narożniku rynku również popsuł mi wszechobecny beton. Poza wspomnianymi zabytkami na uwagę zasługują także kościół Wniebowzięcia NMP, neorenesansowy Pałac Hohenzollernów czy Agatowa Kamienica, dawny dom burmistrza. Jej nazwa nie pochodzi bynajmniej od imienia Agata, budynek zawdzięcza ją sklepowi z kamieniami i minerałami, m.in. agatami, które występują w tej okolicy. Co roku odbywa się także Lwóweckie Lato Agatowe, które gromadzi miłośników minerałów z całej Polski.

Z Lwówka Śląskiego podróż kontynuowałem drogą nr 364 w kierunku Złotoryi. Po drodze na chwilę zatrzymałem się przy kościele pw. św. Jana Nepomucena w Pielgrzymce. Początki jego historii sięgają aż XIII w. W jego otoczeniu można obejrzeć płyty nagrobne i bogato zdobione kamienne sarkofagi, niestety w dużej mierze potrzaskane. We wsi bez problemu da się dostrzec wiele poniemieckich akcentów towarzyszących architekturze współczesnej, co jest charakterystyczne dla Dolnego Śląska. Dojeżdżając do Złotoryi, przekroczyłem rzekę Kaczawę i udałem się w kierunku zabytkowego rynku. Parking znajdziecie przy ul. Żeromskiego (w dni powszednie płatny w parkomacie).

Złotoryja

W roku 1211 książę Henryk Brodaty nadał Złotoryi prawa miejskie. To najstarsza lokacja na ziemiach polskich na prawie magdeburskim, którą potwierdzają dokumenty, przez co Złotoryję można uznać za najstarsze miasto w Polsce. To bardzo urokliwy średniowieczny ośrodek górniczy nad Kaczawą. Jak sama nazwa wskazuje, wydobywano tutaj złoto. Później wykorzystywano także okoliczne złoża bazaltu. W samym centrum, nieopodal rynku nad innymi budynkami góruje zbudowany z piaskowca XIII-wieczny kościół pw. Narodzenia NMP. Z jego wieży podziwiać można panoramę miasta i całej okolicy z rezerwatem Wilcza Góra na czele. Po wizycie w świątyni polecam spacer po położonym na krzywiźnie terenu rynku otoczonym zabytkowymi kamieniczkami. Warto również przejść do pobliskiej Baszty Kowalskiej. By poznać tradycje górnicze miasta, najlepiej odwiedzić Muzeum Złota (ul. Zaułek 2), a następnie kopalnię złota Aurelia.

Po wizycie w najstarszym polskim mieście udałem się drogą nr 364 do Legnicy. Krótki przystanek zrobiłem przy pięknie odrestaurowanym Pałacu w Krotoszycach. Zwiedzanie „małej Moskwy”, czyli Legnicy najlepiej rozpocząć od zaparkowania przy ul. św. Piotra, na tyłach katedry.

Legnica

W centrum miasta dominuje bryła wspaniałej Katedry pw. św. św. Apostołów Piotra i Pawła. Od fontanny Neptuna rozpościera się widok na szeroki rynek otoczony kamieniczkami. Także tutaj widać skutki działań wojennych. Renesansowy Dom pod Przepiórczym Koszem styka się z betonowym blokiem. W Legnicy koniecznie trzeba zwiedzić Muzeum Miedzi. Jego główna siedziba znajduje się w dawnej kurii opatów z Lubiąża. Godny uwagi jest również Zamek Piastowski, który przez ponad 7 wieków był siedzibą miejskich władz. Odbudowany po II wojnie światowej stał się piękną wizytówką miasta. Mniej znanymi zakątkami miasta są skwer Orląt Lwowskich i okoliczne uliczki z zabytkowymi kamienicami. W Legnicy do 1993 r. stacjonowały wojska Armii Radzieckiej, stąd nazywa się ją czasem małą Moskwą. Wokół dawnych koszar Wehrmachtu przez prawie 50 lat istniało miasto w mieście. W wielu miejscach możemy odnaleźć ślady po tych czasach, wojsko zajmowało niemal 1/3 powierzchni miejscowości. Najistotniejszą z tych pozostałości jest tzw. kwadrat (część dzielnicy Tarninów), czyli otoczone betonowym murem osiedle przedwojennych willi. Warto wybrać się tam na spacer ul. Okrzei, Żeromskiego czy Słowackiego. W niektórych miejscach zachowały się fragmenty dawnego ogrodzenia rozdzielającego części wojskową i cywilną.

Opuściłem Legnicę drogą nr 94 w kierunku Wrocławia. Przed wizytą w stolicy Dolnego Śląska chciałem odwiedzić jeszcze Środę Śląską i zjechać na chwilę z głównej trasy do Lubiąża. Znajduje się tam położony tuż nad Odrą dawny klasztor cystersów. Jego barokowa fasada liczy ponad 220 m długości, dach ma powierzchnię ponad 2 ha, a ktoś wytrwały mógłby naliczyć w nim około 600 okien. Na całość konwentu składają się bazylika, pałac opatów, budynek klasztoru, mniejszy kościół pw. św. Jakuba i szereg zabudowań gospodarczych. Zwiedzanie wnętrz odbywa się z przewodnikiem, ale warto również wybrać się na spacer wokół dawnej posiadłości zakonnej. Po tej wycieczce wróciłem na drogę nr 94 i skręciłem z niej dopiero na początku obwodnicy Środy Śląskiej, by udać się na Plac Wolności (parking płatny w parkomacie).

Środa Śląska

Nie bez powodu ta miejscowość nosi miano miasta skarbów. Skarb średzki zalicza się do jednego z największych odkryć archeologicznych XX wieku, a natrafiono na niego przypadkowo. Kosztowności w XIV w. w czasie szalejącej epidemii dżumy zakopał w piwnicy ich właściciel, prawdopodobnie bogaty żydowski bankier. Obawiał się zapewne prześladowań – panował wtedy pogląd, że Żydzi są odpowiedzialni za zarazy. Po zabezpieczeniu majątku opuścił miasto, ale nigdy już do niego nie wrócił. Do najważniejszych eksponatów zalicza się złotą koronę, złote zapinki, sygnety i pokaźny zbiór monet srebrnych (prawie 7700 sztuk). Większość skarbu średzkiego znajduje się w Muzeum Regionalnym w Środzie i Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu. Najcenniejsze znaleziska są jednak czasem wypożyczane na wystawy czasowe, przed wizytą dobrze sprawdzić, czy na wystawie nie zastaniemy pustych gablot, by uniknąć rozczarowania. Po wizycie w muzeum zlokalizowanym w Starym Ratuszu polecam spacer po niewielkim rynku, gdzie warto zwrócić uwagę na XIII-wieczny kościół pw. św. Andrzeja.

Dalej do Wrocławia udałem się drogą nr 94. Nim dotarłem do centrum miasta, zatrzymałem się w Zamku w Leśnicy. Obecnie w jego w wnętrzu działa dom kultury, a wokół rozpościera się urokliwy park. To idealne miejsce na złapanie oddechu przed wniknięciem w miejską dżunglę. W centrum Wrocławia najlepiej zaparkować w okolicach Panoramy Racławickiej, np. przy ul. Krasińskiego lub ul. F. Modrzewskiego (postój płatny w dni powszednie w parkomacie).

Wrocław

Zwiedzanie stolicy Dolnego Śląska jak i każdego dużego miasta nie jest proste. Trzeba znaleźć na nie sposób i dobrze zaplanować wcześniej wizytę. Odradzam spontaniczne błądzenie, które sam często praktykuję w mniejszych miejscowościach. Na etapie obmyślania wizyty najlepiej odpowiedzieć sobie na pytanie, co ma być jej motywem przewodnim, i skupić się na atrakcjach z nim związanych. Oczywiście przy okazji realizacji planu nie trzeba pomijać miejsc w nim nieuwzględnionych. Trudno przecież być we Wrocławiu i nie pójść na rynek z budynkiem późnogotyckiego ratusza czy malowniczy Ostrów Tumski. Moją propozycją tematycznej wizyty we Wrocławiu jest poznawanie parków i mostów tego miasta. Samych parków jest jednak ponad 40, więc trzeba wyselekcjonować te najciekawsze. Polecam parki Południowy, Staromiejski, Stanisława Tołpy i Szczytnicki. Przy przemieszczaniu się z jednego do drugiego natrafimy naturalnie na mosty. Most Grunwaldzki imponuje wyglądem i rozmiarem, ciekawe konstrukcje to także mosty Zwierzyniecki czy Piaskowy. W trakcie takiej wycieczki znajdziemy się w pobliżu wpisanej na listę UNESCO Hali Stulecia, Ogrodu Japońskiego czy słynnego wrocławskiego ZOO, w którym jak magnes na turystów działa afrykarium. A co z krasnalami? Miniemy ich po drodze całkiem sporo. Dzięki takiemu zamysłowi zwiedzimy Wrocław w niecodzienny sposób, ale nie pominiemy najważniejszych punktów. Zachęcam także do obmyślania innych wypadów wedle własnych upodobań.

Z Wrocławia drogą nr 94 przez Oławę udałem się do Brzegu. Jako że trasa nawiązuje do historycznej Via Regia, to po drodze zjechałem na chwilę do wsi Brzezina, gdzie znajduje się pomnik z 1584 r. upamiętniający wybrukowanie odcinka tego szlaku pomiędzy Oławą a Brzegiem. W Brzegu najlepiej zaparkować w pobliżu Zamku Piastów Śląskich (Plac Moniuszki lub Plac Zamkowy).

Brzeg

To urokliwe miasto położone nad Odrą. Jego wizytówką jest zabytek klasy 0, czyli renesansowy Zamek Piastów Śląskich. Przyjęło się nazywać go śląskim Wawelem. Na starówce łatwo dostrzec oryginalny układ urbanistyczny. Wiele budynków po II wojnie światowej zburzono, ale te, które przetrwały, prezentują się niezwykle okazale i tworzą bardzo ciekawy obraz starego miasta. Lista zabytków jest bardzo długa – gotycki kościół pw. św. Mikołaja, ratusz z XIV w. czy kamienice mieszczańskie w pobliżu rynku to tylko niektóre perły architektoniczne, które warto zobaczyć. Oddech złapać można w cieniu drzew Parku Nadodrzańskiego na tyłach zamku. Brzeg z pewnością zaspokoi oczekiwania koneserów mniej znanych atrakcji turystycznych.

Drogą nr 94 dojechałem następnie do Opola. Tam zwiedzanie nie sposób zacząć inaczej jak od wizyty w Muzeum Polskiej Piosenki. Na parkingu (ul. Barlickiego) przy nim można zostawić samochód i udać się także do miasta.

Opole

To miasto odwiedziłem i opisałem już w 2018 roku, tekst znajdziecie tutaj (link). Zastanawiałem się, jak będzie wyglądała moja ponowna wizyta w Opolu. Ku mojemu zaskoczeniu zobaczyłem praktycznie to samo. Jedyna różnica była taka, że tym razem dużo bardziej mi się podobało. Może to wiosna tak pozytywnie mnie nastroiła, a może fakt, że wiedziałem, dokąd idę. W każdym razie ponownie przeżyłem zachwyt malowniczą opolską Wenecją, jej widok nie przestaje mnie fascynować.

Opole zostawiłem w tyle i drogą nr 423 udałem się w kierunku Kamienia Śląskiego. W Przyworach skręciłem na drogę do Miedzianej, Kosorowic i dotarłem do miejsca urodzenia św. Jacka Odrowąża. Zaparkowałem przed samą bramą wejściową na teren parku.

Kamień Śląski

To idealne miejsce na krótką przerwę w podróży. Główną atrakcją dla turystów jest sanktuarium św. Jacka. Stoi ono na miejscu jego urodzenia, choć gdy przychodził na świat w 1183 r., była tu jedynie warownia. Dopiero po niemal 500 latach za sprawą rodziny von Larischów wybudowano pałac z kaplicą niewielkich rozmiarów. Otacza je wspaniały park. Podczas spaceru alejkami wśród starych drzew można z różnej perspektywy podziwiać bryłę rezydencji. Jej wnętrza zwiedzać można sezonowo (kwiecień–październik) z przewodnikiem o określonych godzinach. Obecny stan zabytek zawdzięcza zakończonej w 1994 r. restauracji – od końca II wojny światowej historia nie była dla niego zbyt łaskawa.

Wyruszyłem przez Otmice, Siedlec, Sprzęcice do drogi nr 409, a potem skręciłem z niej w kierunku Ligoty Górnej. Wczesną wiosną przy samej szosie kwitną tam czereśnie, co tworzy baśniowy klimat w tym zakątku Opolszczyzny. Po dojechaniu do Wysokiej odbiłem w prawo. Droga prowadziła wprost na Górę Świętej Anny.

Góra Świętej Anny

Na szczycie góry znajdują się bazylika św. Anny Samotrzeciej i zespół klasztorny z Placem Rajskim, a na zboczach kalwaria złożona z kilkudziesięciu kaplic. To nie tylko bardzo popularne miejsce pielgrzymowania, okolica jest interesująca także pod względem przyrodniczym i historycznym. Ścieżką dydaktyczną można zejść do dawnego kamieniołomu nefelinitów. Z jego górnej części roztacza się piękna panorama okolicy. Z kolei w Muzeum Czynu Powstańczego poznamy pewien epizod z historii Śląska, w niewielkiej odległości od niego natrafimy także na amfiteatr.

Zjechałem z powrotem przez Wysoką do drogi nr 409, która doprowadziła mnie do Strzelec Opolskich. Stamtąd znaną już trasą nr 94 udałem się prosto do Toszka. Przestronny parking znalazłem tuż obok zamku.

Toszek

To mało znane i czarujące śląskie miasteczko. Turyści zatrzymują się w nim głównie ze względu na urzekający zamek z przełomu XIV i XV w. Od 1811 r. była to ruina, ale po II wojnie światowej odtworzono część zabudowań, które służą dzisiaj miastu jako centrum kultury. Wnętrza zwiedzić można z przewodnikiem. Forteca ma swój specyficzny klimat, w weekendy organizowane są w niej czasem imprezy weselne. W środku tygodnia na dziedzińcu panuje jednak błogi spokój. Po wizycie w zamku warto przejść na rynek z zabytkową kolumną św. Jana Nepomucena, a także ciekawym budynek ratusza.

Przed mną był fragment trasy od Toszka do Olkusza, którego przebieg można modyfikować. Ja odwiedziłem Tarnowskie Góry z zabytkową Kopalnią Srebra i Sztolnią Czarnego Pstrąga. Dodatkowo w drodze do Piekar Śląskich zatrzymałem się w Radzionkowie, żeby zobaczyć Muzeum Chleba. Poza tym wizytę w tej części Śląska ograniczyłem do Kopca Wyzwolenia w Piekarach Śląskich, będzińskiego zamku oraz spaceru nad brzegiem zbiorników Pogorii. W ten sposób ominąłem oczywiście ważne i ciekawe atrakcje (np. Muzeum Śląskie w Katowicach czy chorzowski największy park miejski w Polsce), ale zrobiłem to z myślą, że kiedyś uda mi się ruszyć w specjalną trasę, której tematem przewodnim będzie śląski przemysł. Tym razem trzymałem się zamysłu odtwarzania przebiegu Via Regia i dlatego odbiłem tylko do Piekar, Będzina i Dąbrowy Górniczej. Po wcześniejszym zwiedzaniu klimatycznych miasteczek jazda po Górnym Śląsku była prawdziwą gehenną.

Zamek w Będzinie

Warownia należy do linii umocnień określanych mianem Orlich Gniazd. Została wybudowana na skarpie nad Czarną Przemszą za czasów Kazimierza Wielkiego. Dzieje twierdzy były bardzo burzliwe, wielokrotnie ją atakowano i burzono. Swój obecny neogotycki wygląd przybrała ostatecznie po remoncie w latach 50. XX wieku. Od 1956 r. w jej murach znajduje się Muzeum Zagłębia. Wystawy stałe prezentują dawną broń, a także historię miasta. Z zamkowej wieży podziwiać można panoramę Będzina. Warto również wybrać się na spacer po Wzgórzu Zamkowym, by dokładnie przyjrzeć się bryle będzińskiego zamku.

Pogorie

Malownicze Pojezierze Dąbrowskie jest zlokalizowane w samym sercu Śląska. Cztery zbiorniki wodne w Dąbrowie Górniczej powstały w zalanych wyrobiskach piasku wykorzystanego przez okoliczne kopalnie. Gdyby nie silnie uprzemysłowiona okolica, to można by pomyśleć, że jest się na Mazurach. Ze względu na położenie jest to ulubione miejsce wypoczynku nad wodą mieszkańców Górnego Śląska i Zagłębia. Najbardziej popularne są Pogoria I oraz III, w sezonie trenują tam zawodnicy kilku klubów żeglarskich, wokół powstała spora baza turystyczno-gastronomiczna. Pogoria II jest dziksza, przez zakaz kąpieli i żeglowania jej okolica jest bardzo spokojna. Pogoria III to także mekka windsurferów. W letnie weekendy lepiej ją omijać szerokim łukiem, ale po sezonie i w środku tygodnia ruch jest już znikomy, choć ciszę zakłóca nieco pobliska aglomeracja górnośląska.

Znad Pogorii III wróciłem do drogi nr 94, którą udałem się w kierunku Olkusza. To miasto mijałem setki razy w drodze do Krakowa i dopiero przy okazji podróży królewskim szlakiem zdecydowałem się lepiej je poznać. Auto zostawić można na rozległym parkingu otaczającym olkuski rynek.

Olkusz

Ta małopolska miejscowość jest rzadko odwiedzana i trochę zapomniana. Warto zajrzeć do niej ze względu na trzy muzea. Muzeum Afrykanistyczne im. dr Bogdana Szczygła i Bożeny Szczygieł-Gruszyńskiej zgromadziło kilkaset egzotycznych eksponatów należących głównie do plemion z północnej Afryki. Muzeum Wikliniarstwa prezentuje twórczość Władysława Wołkowskiego. Zbiory Muzeum Pożarnictwa Ziemi Olkuskiej to z kolei rozmaite urządzenia wykorzystywane przed laty przez strażaków. Po obejrzeniu tych nietuzinkowych ekspozycji polecam spacer po olkuskiej starówce z fragmentem murów obronnych, bramą oraz gotyckim kościołem z czasów króla Kazimierza Wielkiego.

Z Olkusza drogą nr 94 udałem się do Sieniczna. Tam skręciłem na drogę nr 773. Prowadzi ona przez Sułoszową, czyli jedną z najdłuższych ulicówek w Polsce. Jeśli nie znacie tego pojęcia, to wystarczy, że spojrzycie na zdjęcie satelitarne wsi, a zrozumiecie, o co chodzi. Wszystkie domy są skupione wzdłuż jednej ulicy i ciągną się przez niemal 9 km. Niedaleko za Sułoszową minąłem Zamek w Pieskowej Skale, Maczugę Herkulesa i dojechałem do granicy Ojcowskiego Parku Narodowego. Zatrzymałem się na parkingu pod ruinami zamku i ruszyłem na spacer po malowniczej Dolinie Prądnika.

Ojców

Tę niewielką wieś położoną na południowym skraju Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej dzieli od Rynku Głównego w Krakowie niespełna 30 km. Mimo to są to dwa różne światy. Przepływający wśród skał Prądnik ukształtował zachwycający krajobraz, a bujne lasy na zboczach doliny dodały jej uroku. Wokół tego cudu natury utworzono Ojcowski Park Narodowy. Brama Krakowska, Jaskinia Łokietka czy Jaskinia Ciemna to tylko niektóre z okolicznych atrakcji. Tę enklawę spokoju odwiedziłem już wcześniej, dlatego odsyłam do tamtej relacji. (link)

Z Ojcowa przez Sąspów wróciłem na drogę nr 94 i dotarłem nią do Krakowa. Pomysłów na zwiedzanie tej historycznej stolicy Polski jest bez liku. Bez względu na obmyślony plan polecam pozostawienie samochodu przy dworcu głównym PKP. Na obszernym parkingu dworcowo-galeryjnym nie powinno być problemu ze znalezieniem miejsca. Dotrzemy stamtąd łatwo w każdy zakątek miasta dzięki licznym liniom tramwajowym i autobusowym, powrót także nie powinien stanowić problemu.

Kraków

Podobnie jak we Wrocławiu na zwiedzanie Krakowa trzeba mieć pomysł i plan. Najczęściej wycieczki do grodu Kraka sprowadzają się do spaceru w okolicach Rynku Głównego. Działania lokalnej społeczności dążą jednak do tego, by zwracać uwagę turystów na inne, mniej znane zakątki, i zdecydowanie polecam z tego skorzystać. Najprostszym rozwiązaniem będzie wycieczka z przewodnikiem po Nowej Hucie lub Starym Podgórzu. Nawet bardzo popularny w ostatnich latach Kazimierz ma swój specyficzny klimat, w dodatku dla zwiedzających otwartych jest teraz więcej synagog. Na odkrycie czeka również świat muzeów i galerii. Ekspozycje Muzeum Sztuki Współczesnej, Muzeum Witrażu czy Interaktywnego Muzeum Flipperów potrafią być równie ciekawe jak te w najbardziej obleganych instytucjach, a mimo to nie cieszą się takim zainteresowaniem, co pozwala oglądać je w spokoju. Pomysłów na motyw przewodni wizyty w Krakowie jest bez liku. Ja ostatnio w deszczowy wiosenny dzień postanowiłem zobaczyć wszystkie krakowskie kopce. Odwiedziłem pięć niezwykłych miejsc i spojrzałem na miasto z pięciu różnych perspektyw. Najbardziej spodobał mi się Kopiec Józefa Piłsudskiego. Tamtego dnia pierwszy raz zobaczyłem też z bliska klasztor kamedułów na Bielanach. Wawel oglądałem tylko z daleka i nie zjadłem krakowskiego obwarzanka, ale miałem wrażenie, że poczułem atmosferę miasta o wiele mocniej niż kiedykolwiek. Kolejnym moim pomysłem na Kraków jest pokonanie całej linii brzegowej Wisły. Chciałbym zacząć w podkrakowskim Tyńcu, a skończyć wycieczkę np. przy moście Wandy w Nowej Hucie. Tłumów w Krakowie nie trzeba się bać, bo to elastyczne miasto, które potrafi dostosować się do odwiedzających.

Tak zakończyłem pierwszy etap podróży. Odwiedziłem sporo niezwykłych miejsc, podziwiałem architekturę i poznawałem pasjonujące historie. Teraz czeka mnie odkrywanie mało znanej mi części Małopolski i Podkarpacia. Tym bardziej cieszę się na kolejną podróż. Apetyt rośnie i niebawem znów wyruszę Mazdą na królewski szlak.

Ten najbardziej zalesiony park narodowy w Polsce pozwala podziwiać niezwykłe cuda natury. Z założenia ma chronić przyrodę przed ludźmi, więc niektóre jego części są zamknięte dla turystów, ale nawet ta ogólnodostępna część prezentuje się bardzo ciekawie.

Ścieżka na Bukową Górę, spacer nad stawami Echo czy odwiedziny w hodowli konika polskiego to must see dla odwiedzających Roztoczański Park Narodowy. Warto również wybrać się na pieszą lub rowerową wycieczkę do urokliwej Florianki. Znajduje się tam Izba Leśna, gdzie zobaczysz koniki polskie.

W samym parku i w jego najbliższych okolicach królują lasy. Długie, ciągnące się niemal bez końca leśne drogi idealnie wpisują się w ideę Slow Road. Polecam przejazd ze Zwierzyńca do Górecka Kościelnego. Po drodze można podziwiać przepiękne tereny, a na miejscu pospacerować starą aleją dębową z oryginalnymi kapliczkami. Przy rzece Szum stoi malownicza kaplica. W pobliskiej Karczmie nad Szumem zjesz dobry obiad.

W Zwierzyńcu koniecznie trzeba zaplanować zwiedzanie browaru. To bardzo ciekawa wycieczka, która rzuca nowe światło na historię regionu, a przy okazji pokazuje proces produkcji piwa od kuchni. Warto zobaczyć też kaplicę na wodzie i przejść się deptakiem wzdłuż stawu.

Interesującym miejscem jest Zagroda Guciów. Zwiedzając miniskansen, dowiesz się wielu ciekawych rzeczy o okolicy, natomiast w karczmie skosztujesz pysznych regionalnych potraw. Jadąc dalej, dotarliśmy do miejscowości Hutki, gdzie szczególnie polecamy spacer nad rzeką Wieprz.

Będąc tak blisko, można również sprawdzić, czy w Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie. Najlepiej wybrać drogę przez Topólczę, bo przy okazji ujrzysz przy kościele imponujący wąwóz lessowy prowadzący na pobliskie wzgórze. Jadąc przez Kawęczynek, trafisz do Szczebrzeszyna. Przy wjeździe do miasteczka, po lewej stronie drogi, stoi pomnik chrząszcza. Ze Szczebrzeszyna polecamy udać się drogą nr 74 do Gorajca Zagroble, gdzie w Pszczelim Dworku sprzedawane są pyszne miody z Roztocza. Później przez Lipowiec dostaliśmy się do Panasówki i drogi nr 858, którą wróciliśmy do Zwierzyńca.

Trasę po Beskidzie Niskim i Pogórzu Ciężkowickim rozpocząłem w Piwnicznej-Zdroju. Udałem się niezwykle malowniczą drogą do Muszyny. Polecam ten przejazd! Jest urzekający. Droga przyklejona jest do rzeki i zarazem granicy państwa. W Muszynie skręciłem w kierunku Leluchowa. Tam jadąc wzdłuż granicy, dotarłem do wsi Dubne. Udało mi się skorzystać z tego, że w sezonie letnim niektóre drewniane kościoły są otwarte i wszedłem do wnętrza cerkwi św. Michała Archanioła (listę świątyń i godziny ich otwarcia można znaleźć tutaj). Takie zwiedzanie ma tę zaletę, że poza pięknymi widokami można usłyszeć ciekawe historie. W dawnych cerkwiach w Dubnem i w Leluchowie wysłuchałem naprawdę wielu ciekawostek i faktów, o których nie miałem pojęcia. Następnie udałem się do Powroźnika, gdzie znajduje się cerkiew św. Jakuba wpisana na listę UNESCO (niestety na zewnątrz był remont). Udałem się jeszcze dalej do Wojkowa i tam zobaczyłem kolejną perłę architektury drewnianej, czyli cerkiew św. św. Kosmy i Damiana.

Lekko przesycony architekturą ruszyłem w kierunku Uścia Gorlickiego i dalej do drogi nr 977. Moim celem był kościół w Sękowej. Nim tam dotarłem, dwa razy odbiłem w bok. Najpierw do Nowicy bardzo malowniczą drogą (obawiam się, że zimą nieprzejezdną), na którą skręciłem na przełęczy w Małastowie. Udałem się tam do cudownego źródełka i obejrzałem z zewnątrz cerkiew św. Paraskewy.

Z Nowicy udałem się z powrotem do drogi nr 977 i po kilku kilometrach skręciłem w prawo do Bartnego. Tam znalazłem prawdziwy skarb – chyba najpiękniej położoną cerkiew, jaką widziałem na całej trasie. Cała ta droga była również bardzo urocza, a im dalej od głównej szosy, tym robiło się ciekawiej.

Po tych perypetiach dotarłem wreszcie do Sękowej. Przekonałem się, że przewodniki nie kłamią, bo tamtejszy kościół jest rzeczywiście imponujący (niestety do środka nie wszedłem). Samo jego położenie może nie jest zbyt atrakcyjne, ale bryła robi niesamowite wrażenie.

Będąc tak blisko skansenu w Szymbarku, nie odmówiłem sobie przyjemności zwiedzenia go. Skansen Wsi Pogórzańskiej im. prof. R. Reinfussa położony jest tuż przy głównej drodze i mimo że nie jest wielkich rozmiarów, w bardzo atrakcyjny sposób przedstawia, jak dawniej wyglądało życie na tych terenach.

Drogą nr 28 przejechałem dość szybko przez Gorlice do przepięknego miasteczka Biecz. Zaintrygowało mnie jedno zdjęcie, które zobaczyłem w przewodniku i chciałem sam przekonać się, czy warto tam zajrzeć. Okazało się, że jest to przepiękne, ciche i bardzo urokliwe miejsce. Pewnie gdybym nie trafił tam w 37-stopniowym upale, to moje wspomnienia byłyby jeszcze lepsze. Chcąc jednak miło zakończyć trasę i dzień, udałem się do ostatniego punktu na trasie w okolicach Ciężkowic.

Wybrałem to miejsce głównie ze względu na przepiękne widoki na tych terenach. Wiele lat temu błądziłem po okolicznych wioskach i zapamiętałem ciągnące się po horyzont łany pól. Na całe szczęście nic się nie zmieniło. Przejazd z Biecza do Ciężkowic to uczta dla oczu. Na miejscu zaparkowałem przy wejściu do Skamieniałego Miasta. W skali Małopolski to ewenement i spora atrakcja turystyczna. Kto poznał nasze trasy w Górach Stołowych, dostrzeże znaczącą różnicę, nie można jednak zaprzeczyć, że Ciężkowice są malownicze i nietuzinkowe. Skały mają intrygujące kształty, a ich występowanie w tym miejscu jest zupełnie nieoczywiste. Po długim spacerze wśród pięknych lasów zakończyłem swój dzień, a w mojej głowie zrodziło się mnóstwo pomysłów na kolejne trasy w tych okolicach. Kryje się w nich ogromny potencjał.

Na naszej slowroadowej mapie tras Beskid Niski był do tej pory białą plamą. Bynajmniej powodem nie były lenistwo czy brak atrakcji. Wręcz przeciwnie – punktów wartych odwiedzenia jest tam wiele, jednak ułożenie trasy ich łączącej to nie lada wyzwanie. Postanowiłem więc po niemal 10 latach przerwy wrócić do Krempnej i w okolice Wysowej-Zdroju, żeby zobaczyć, czy miłośnik slowroadu odnajdzie się w tamtych stronach. Jaki miałem plan? Bardzo prosty – zobaczyć jak najwięcej ciekawych miejsc, nie zważając na to, czy łączy je prosta droga. Gotowi? No to start!

Przejazd przez Beskid Niski poprzedziłem pobytem w Bieszczadach. Zwiedziłem sporo ciekawych miejsc po drodze (m.in. Sanok i Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego im. Ignacego Łukasiewicza w Bóbrce) i dotarłem na nocleg w okolicach Nowego Żmigrodu. Nie skupiałem się tym razem na odkrywaniu atrakcyjnych ofert noclegowych, chciałem sprawdzić, jaki potencjał ma ten region. Wybrałem jedyne znane mi z pobytu w 2011 roku miejsce, czyli Zajazd pod Małym Laskiem. Zapamiętałem je ze względu na bardzo dobre jedzenie (typowo polska kuchnia), a zasadniczo w okolicy nie było nic innego godnego uwagi. Było już dosyć późno, więc pierwszego dnia wybrałem się jedynie na pobliskie wzgórze w Kątach na zachód słońca. Wzniesienie o nazwie Grzywacka Góra liczy sobie 567 m n.p.m. Znajduje się na nim wieża widokowa. Panorama całej okolicy jest urzekająca. Samochodem można dojechać do cmentarza w Kątach, a następnie trzeba podejść około 20–30 minut na szczyt.

Kolejnego dnia rozpocząłem podróż bardzo wcześnie i tuż po 5.00 byłem już w drodze do Krempnej i cerkwi w Kotani. Później zajrzałem kolejno do cerkwi w Świątkowej Małej i Wielkiej. Następnie przepiękną drogą jechałem do wioski Ożenna. Po drodze podziwiałem typowe pejzaże w tych okolicach – łąki, lasy i stojące w polach kapliczki czy krzyże. Gdzieniegdzie stare drzewa owocowe zdradzają miejsca, w których przed powojenną Akcją „Wisła” były domostwa. Trudno uwierzyć, że ta zalana zielenią kraina była niegdyś w całości pokryta polami uprawnymi. Na tych terenach ludzie od wieków trudnili się rolnictwem. Dzisiaj tylko co jakiś czas spotkać można małą osadę i trudno powiedzieć, żeby tętniły one życiem. Ludzie uciekają z tego końca świata. Zostają tylko ci, którzy muszą albo chcą. Tych, których spotkałem na swojej drodze, wypełniała radość życia. Takich spotkań jednak było bardzo niewiele, w pobliżu odwiedzanych przeze mnie miejsc naprawdę trudno trafić na kogokolwiek. W Ożennej droga odbija stromo w górę i prowadzi za granicę. Przez moment poruszałem się po Słowacji, żeby wjechać z powrotem do Polski w Koniecznej. Tam również trafiłem na dawną cerkiew, ale daleko było jej do klimatu poprzednich. W Beskidzie Niskim apetyt rośnie w miarę jedzenia – im piękniejsze miejsca się widzi, tym mniejszą ochotę ma się oglądać te mniej wyjątkowe. Jechałem więc dalej, podziwiając przepiękne pejzaże, i przez Skwirtne i Kwiatoń dotarłem do Uścia Gorlickiego.

Jest tam jezioro, ale konia z rzędem temu, kto znajdzie drogę dojazdową albo legalne dojście do brzegu. Próbowałem w 2011 roku i spróbowałem teraz, ale bez sukcesu. Udało mi się jedynie znaleźć punkt widokowy na drodze do Nowicy, z którego widać wciśnięty między góry zbiornik. Nie tracąc więc czasu, skierowałem się do Wysowej-Zdroju. Po drodze obejrzałem cerkiew w Hańczowej. Zanim wybrałem się na spacer po parku w Wysowej, postanowiłem pojechać do Blechnarki. Wspominałem tę wieś jako prawdziwą oazę spokoju i w istocie nadal nią jest. Zdaje się, że jedynie drzewa i krzewy urosły. Przy drodze stoi urocza kapliczka, a cerkiew ukryta jest w polach za rzeczką. Wróciłem po chwili do Wysowej i udałem się na spacer do parku. Zajrzałem do pijalni wód mineralnych i odpocząłem chwilę w cieniu drzew. W dalszą drogę ruszyłem z radością, bo zapamiętałem ten odcinek jako niezwykle malowniczy. Jechałem z Wysowej przez Stawiszę i Banicę do Krynicy-Zdroju. Gdybym nie podróżował w tak wielkim upale, to z przyjemnością zawróciłbym w Krynicy i przebył tę drogę jeszcze raz. Jest po prostu przepiękna!

Po tak dużej dawce ciszy i spokoju wizyta w Krynicy-Zdroju była niczym wiadro zimnej wody na głowę. Ograniczyła się do dość krótkiego spaceru po deptaku, w trakcie którego odwiedziłem pijalnię wód i obejrzałem część wystawy z dziełami Nikifora (muzeum było w remoncie). Skusił mnie też wjazd kolejką na Górę Parkową. Samo miasteczko mnie nie urzekło na tyle, żebym zatrzymał się tam na dłużej. Robiło się już coraz później, więc opuściłem Beskid Niski i udałem się w okolice Nowego Sącza. Powody miałem dwa. Pierwszym była niezwykle malownicza droga z Muszyny do Piwnicznej-Zdroju. Drugim był punkt widokowy Ślimak w Woli Kroguleckiej. Ruszyłem bez ociągania w drogę, żeby zdążyć na zachód słońca. Zatrzymałem się jedynie na chwilę w Piwnicznej na obiad w polecanej przez napotkanych turystów restauracji Sobieski. Powiedzmy, że cena zestawu nie pozwala mi nic skrytykować. Od razu zauważyłem, że to miejsce spotkań lokalnej społeczności, i na swój sposób mnie to urzekło.

Do Woli Kroguleckiej dotarłem, gdy światło do fotografowania było najlepsze. Droga do punktu widokowego jest stroma i kilka razy zdarzyło mi się wrzucić pierwszy bieg. Dodatkowo miejscami jest wąsko i trudno minąć się z samochodami z przeciwka. Kiedy jednak spojrzałem z góry na dolinę Popradu i Beskid Sądecki, to zaniemówiłem z wrażenia. Widoki były niewiarygodne. Słońce schowało się za horyzontem, a ja zakończyłem swoją trasę.

Sporą część swoich ostatnich podróży podporządkowałem odwiedzeniu wszystkich miejsc w Polsce z listy światowego dziedzictwa UNESCO. W zgodzie z tym założeniem, nim dojechałem do leśnego raju na granicy Śląska i Opolszczyzny, postanowiłem odwiedzić Tarnowskie Góry. Gdy zna się historię górnictwa i przemysłu, można lepiej zrozumieć potrzebę Ślązaków, by każdą wolną chwilę spędzać z dala od miasta. Na całe szczęście w tej okolicy nie brakuje przepięknych i mało znanych zakątków. Po 3 godzinach spędzonych w Zabytkowej Kopalni Srebra i Sztolni Czarnego Pstrąga ruszyłem drogą nr 11 do Brynka. Tam trafiłem do pierwszego leśnego raju tego dnia.

Muszę przyznać, że przy Pałacu w Brynku zabłądziłem. Teraz wiem, że najlepiej jest zaparkować zaraz za wjazdem na teren parku przy budynku technikum leśnego. Stamtąd można wyruszyć na eksplorację okolicy. Warto rozpocząć od ogrodu botanicznego. By go znaleźć, trzeba minąć pałac, przejść w kierunku szkoły podstawowej, a następnie kierować się w głąb lasu. Po chwili oczom ukaże się furtka i ciekawa metaloplastyka nad wejściem, informująca, że wkraczamy do ogrodu botanicznego. Muszę przyznać, że w porównaniu z innymi tego typu obiektami, które widziałem w różnych zakątkach Polski, ten wydaje się zaniedbany. Może to tylko moje wrażenie, a może rzeczywisty brak środków. Wstęp w każdym razie jest bezpłatny. Trafiłem tam w piękny jesienny dzień, dlatego z przyjemnością spacerowałem pozarastanymi alejkami wśród nietypowych okazów drzew i krzewów. Nieco uroku tym chwilom odbierała bliskość ruchliwej drogi nr 11, o czym szczerze uprzedzam.

Po spacerze w ogrodzie przyszedł czas na park i pałac. Jest to monumentalna XIX-wieczna budowla, robi ogromne wrażenie i z bliska, i z daleka. W 1829 r. jej centralną część wybudował Bernhard Rosenthal, a w kolejnych latach rozbudował o dwa boczne skrzydła. Po jego śmierci majątek trafił w ręce rodziny Donnersmarck i został przebudowany w stylu eklektycznym. W trakcie wojennej zawieruchy pałac i jego otoczenie nie ucierpiały znacząco. Dzisiaj funkcjonuje tu Technikum Leśne im. Stanisława Morawskiego, a budynek pałacu służy jako internat dla przyszłych leśników.

Wyruszyłem dalej, dość szybko minąłem Tworóg i wjechałem na malowniczą drogę nr 907 prowadzącą do Koszęcina. Przez prawie 16 km po obu stronach szosy znajduje się leśna ściana. Na tym odcinku wyznaczono wiele parkingów i wejść do lasu. To idealne miejsce dla tych, którzy szukają miejsca na spacer z dala od cywilizacji. Osobiście polecam okolice Bruśka, gdzie przepływa Mała Panew. Ulicą Przylasek dojeżdża się do parkingu leśnego, skąd można dojść do rzeki. Wygląda ona imponująco – nad jej brzegami pochylają się pnie starych omszałych drzew. Niezwykłe miejsce, choć momentami wymaga determinacji i przedzierania się przez zarośla.

Kiedy już nabrałem siły w leśnym raju, udałem się do Koszęcina. To właśnie tam ma swoją siedzibę światowej klasy Zespół Pieśni i Tańca Śląsk im. Stanisława Hadyny. Siedziba artystów mieści się w pałacu otoczonym jest nastrojowym parkiem. Posiadłość do 1945 r. należała do rodziny Hohenlohe związanej także z Brynkiem. Tuż obok wejścia na dziedziniec pałacowy znajduje się ciekawa fontanna. To fortepian, z którego zamiast muzyki leje się woda. Oplatają go ścieżki w kształcie klucza wiolinowego.

Z Koszęcina pojechałem do Piłki. W jej okolicy kryje się cudowne miejsce, rezerwat przyrody Jeleniak Mikuliny. To prawie 120 hektarów lasu i 2 płytkie stawy ulokowane w niecce pomiędzy wydmami. By je zobaczyć, najlepiej kierować się do restauracji Pod Dębami, a kiedy się ją minie, jechać w stronę lasu aż do zakazu wjazdu, gdzie trzeba zostawić samochód. Dojście do celu nie zajmuje więcej niż 15 minut. Początkowo droga prowadzi szerokim leśnym duktem, a następnie trzeba przy tablicy informacyjnej skręcić w lewo, ku szczytowi wzniesienia. To właśnie wydma, dzięki której powstały wspomniane już zbiorniki wodne. Kiedy minie się czerwoną tablicę rezerwatu, krajobraz zupełnie się zmienia. To już nie las, a dzika puszcza. Grobla obrośnięta jest potężnymi sosnami. Te tereny upodobały sobie żurawie, które od ponad 100 lat gniazdują wśród tutejszych zarośli. Widziałem wiele leśnych kompleksów, ale ten zrobił na mnie piorunujące wrażenie. Na spacer warto przeznaczyć minimum 2 godziny.

Dzień powoli się kończył, a ja chciałem dotrzeć jeszcze w ostatnie miejsce na trasie. Co ciekawe, była to kolejna miejscowość o nazwie Piłka. Taka zbieżność mi się jeszcze na slow road nie zdarzyła. Po drodze postanowiłem zajrzeć na chwilę do pobliskiego Lublińca. Warto tam zobaczyć zamek, w którym funkcjonują hotel i restauracja. Godny uwagi jest też rynek i mieszczące się obok Muzeum Edyty Stein. Na tle betonu i asfaltu kontrastowo wygląda oddalony od rynku drewniany kościół św. Anny. Wybudowano go w 1653 r. i dwukrotnie odnawiano, ostatni raz dosyć niedawno, w 2001 r. Posiada (podobno, bo nie udało mi się wejść do środka) barokowy wystrój, pokryty jest dachem gontowym z niewielką wieżą i latarnią. Prawdziwa drewniana perła w betonowym świecie.

Na koniec udałem się do Lasów nad Górną Liswartą. To ogromny obszar i ciężko wskazać tam jeden najciekawszy punkt. Na pewno bardzo atrakcyjnie jest w okolicach Piłki (nie mylić z tą od rezerwatu Jeleniak Mikuliny). Mimo że trafiłem na stawy niemal w całości wyschnięte, to spacer po tym parku krajobrazowym zaliczam do bardzo udanych i idealnie pasujących do określenia „leśny raj”.

Polecam tę trasę wszystkim, którzy chcą odpocząć w szumie drzew. Od czasu do czasu można odwiedzić mało znane atrakcje turystyczne, co dodaje tej wycieczce jeszcze większego uroku.