Zacznijmy od tego, że Bory Tucholskie są ogromne. Poznanie tak rozległego terenu porośniętego bujnymi sosnowymi lasami stanowi duże wyzwanie dla turysty. Nie ma tu znaczenia, czy mowa o miłośnikach zwiedzania, turystyki pieszej, kajakowej czy rowerowej. Od kilku lat mam z Borami Tucholskimi taki problem, że przytłacza mnie ich rozmiar. Nigdy nie wiem, jaki punkt wypadowy będzie dobry. Kilka lat temu wybrałem Siedlisko Gacanek i zdołałem zobaczyć zaledwie promil ciekawych miejsc w okolicy. A jeździłem tam autem dość sporo przez kilka dni. W tym roku ponownie wróciłem w Bory Tucholskie, ale po zebraniu doświadczeń z poprzednich wyjazdów byłem lepiej przygotowany. Jako bazę wybrałem Gwiazdę Borów nad jeziorem Gwiazda. Tę kameralną agroturystkę od Tucholi dzieli ok. 13 km, a od Cekcyna ok. 10 km. Kolejna modyfikacja względem poprzednich wyjazdów to rower! Zabrałem na bagażniku Mazdy CX-60 rower ze wspomaganiem elektrycznym Trek PowerFly 5, bo to właśnie połącznie czterech kółek SUV-a i dwóch kółek roweru miało stać się moją przepustką do cudownego czasu w Borach Tucholskich.

Dlaczego rower w Borach Tucholskich?

Moje poprzednie wizyty w okolicach Tucholi, Małych Swornychgać czy Charzyków kończyły się fiaskiem głównie ze względu na odległości, jakie musiałem pokonać pieszo, żeby zobaczyć coś ciekawego. Owszem, nie brakuje tam krótkich ścieżek przyrodniczych czy szlaków pieszych prowadzących nad malownicze jeziora. One jednak, ze względu na ogrom terenu, są niczym igła w stogu siana. Nie będę też ukrywał, że chodzenie kilka kilometrów po sosnowym lesie, gdzie pejzaż praktycznie się nie zmienia, nie jest zachwycające. Co innego, gdy mknie się na rowerze! To całkowicie zmienia postać rzeczy. Mówię to całkiem świadomie, bo sam się o tym przekonałem, pokonując w Borach Tucholskich rowerem ponad 50 km każdego dnia. Przyznaję, że wiele odcinków szlaków było monotonnych. Bledły jednak szybko przy tych pięknych, które odwiedziłem. Będę więc od teraz piewcą teorii, że w Bory Tucholskie najlepiej wybrać się z rowerem lub wypożyczyć go na miejscu.

Najpiękniejsze miejsce w Borach Tucholskich

Wydawać by się mogło, że najpiękniejsze miejsca powinny skrywać się w granicach Parku Narodowego Bory Tucholskie. Przyznam, że jest tam sporo miejsc wartych uwagi: Łąki Józefowskie, jezioro Płęsno czy jezioro Krzywce Wielkie. Park narodowy rządzi się swoimi prawami i można się po nim poruszać wyłącznie udostępnionymi szlakami i ścieżkami. Nawet teraz, kiedy jeździłem po jego terenie na rowerze i zobaczyłem dużo więcej niż poprzednio, miałem wrażenie, że to jedynie przedsmak tego, co jest warte zobaczenia. Czuję, że piękno tego lasu skrywa się gdzieś w niedostępnych ostępach.
Zupełnie inaczej sprawa ma się w Zaborskim Parku Krajobrazowym. Tam leśnych dróg, po których można jeździć na rowerze, jest bez liku. To właśnie jego południowy skraj uważam za najpiękniejsze miejsce, jakie widziałem w Borach Tucholskich. Na eskapadę ruszyłem ze Swornychgać. Najpierw zjadłem pysznego sandacza w Restauracji Jeziorna i zostawiłem przy niej auto, udając się na wycieczkę rowerową. Kręgosłupem mojej trasy był znakowany na niebiesko Szlak Brdy, a później, w Kamionce, zmieniłem go na oznaczony kolorem zielonym Szlak Zaborski. To właśnie nim dotarłem do raju. Szerokimi leśnymi duktami szlak doprowadził mnie do ścieżki biegnącej wzdłuż brzegu jeziora Gardliczno Duże. Im ścieżka robiła się węższa, tym było ładniej. Nagle trafiłem na rajską plażę. Pod stopami śnieżnobiały piasek, a przed oczami krystalicznie czysta woda, która im dalej w jezioro, tym była bardziej lazurowa. Nie planowałem dłuższych przystanków, ale nie mogłem oprzeć się pokusie posiedzenia w tym miejscu. Czułem się jak Arkady Fiedler w czasie podróży po kanadyjskiej dziczy.
Trzymając się cały czas zielonego szlaku, dojechałem do wsi Laska, gdzie skręciłem w lewo na niebieski Szlak Rzeki Zbrzycy. Pojechałem nim do Modziela i Parszczenicy, skąd wzdłuż meandrującej Zbrzycy wróciłem do Swornychgać. Trasa ma ok. 30 km, a jej pokonanie na rowerze zajmuje spokojnym tempem ok. 2 godz. 30 min. Szlaki i drogi leśne zasadniczo są utwardzone, ale w kilku miejscach trzeba pokonać nieprzyjemne dla rowerzystów odcinki piaszczyste. Jest ich jednak stosunkowo mało.

Szlak Borowej Ciotki i Szlak Gołąbkowy

Nie odkryję Ameryki, pisząc, że Bory Tucholskie to raj dla rowerzystów. Świadczy o tym m.in. fakt, że w regionie jest sporo szlaków rowerowych w formie pętli. Jest to wielkie ułatwienie dla turystów, bo odpada niepotrzebna logistyka związana z dotarciem na start i metę. W przypadku szlaku Borowej Ciotki i Szlaku Gołąbkowego są to przestronne parkingi z wiatami turystycznymi. Atutem pętli jest też to, że wycieczkę można tak naprawdę zacząć w dogodnym dla siebie punkcie, bo i tak po jej przejechaniu dotrze się do miejsca startu. Szalki są wyraźnie oznakowane, więc trudno się zgubić nawet bez wspomagania mapami w telefonie.
Na Szlak Borowej Ciotki wyruszyłem z Mukrza. Parking znajduje się tuż obok Rezerwatu Cisy Staropolskie im. L. Wyczółkowskiego. Za Mukrzem pojechałem na zachód, żeby mniej więcej na wysokości trzech czwartych trasy wylądować w Cekcynie, gdzie planowałem dłuższy odpoczynek i obiad. Cały szlak ma ok. 50 km, z czego ok. 32 km pokonuje się asfaltem i ok. 18 km drogami leśnymi. Nie jest on trudny technicznie. Sporo długich prostych odcinków przez las pokonuje się w okamgnieniu. Infrastruktura po drodze jest słabo rozwinięta, więc szczególnie w upalne dni dobrze jest zabezpieczyć się w większą ilość płynów.
Szlak Gołąbkowy, choć według oficjalnych informacji rozpoczyna i kończy się w Cekcynie, polecam rozpocząć na parkingu leśnym w osadzie Gołąbek. To zdecydowanie przyjemniejsze miejsce do rozpoczynania wycieczki wzdłuż malowniczej rzeki Brdy. Najciekawszy odcinek szlaku, moim zdaniem, rozciąga się między Gołąbkiem a Woziwodą. Cała trasa ma ok. 38 km, z czego ok. 15 km to drogi asfaltowe, a ok. 23 km to drogi gruntowe. Technicznie nie jest wymagająca. Po drodze sklepów czy barów jest jak na lekarstwo, więc lepiej zabezpieczyć się we własny prowiant i większą ilość płynów.

Kraina odkrywców

Lepsze taktyczne przygotowanie sprawiło, że pierwszy raz w życiu wróciłem z Borów Tucholskich z tarczą, a nie na tarczy. Przejechałem ok. 200 km na rowerze i zobaczyłem sporo całkiem nowych, nieznanych mi wcześniej miejsc. Wiem, że stanowią one tak naprawdę ułamek tego, co jest tam do odkrycia. To napawa mnie optymizmem, bo wiem, że mam po co wracać w ten wyjątkowy świat sosnowych lasów. Charakterystyka terenu sprawia, że jest on ciekawy o każdej porze roku, a być może w zimie, kiedy liście nie będą przysłaniały widoków, będzie tam jeszcze piękniej? Koniecznie trzeba to sprawdzić!

Nie ma chyba w polskich górach drugiego miejsca, które budzi tak skrajne emocje jak Morskie Oko. Jedni je uwielbiają, drudzy nienawidzą i omijają szerokim łukiem. Dotychczas stałem pośrodku tego rozdarcia i Morskie Oko było mi obojętne. Mam w Tatrach wiele innych miejsc, do których lubię wędrować – Staw Smreczyński, Polana Chochołowska, Krzesanica…
W czasie zdobywania Korony Gór Polski spojrzałem ze szczytu Rysów na rozlane poniżej lustro wody. Zadałem sobie wtedy pytanie: Czy warto iść nad Morskie Oko? Szukając odpowiedzi, postanowiłem sprawdzić, czy cała otoczka wokół tego miejsca i szlaku doń wiodącego nie jest wytworem clickbaitowych mediów.

W paszczę lwa

Zasady mojego testu Morskiego Oka określiłem jasno: chciałem wybrać się tam w słoneczny weekend przedpołudniem. Wydaje się, że to dobry czas do sprawdzenia, jak wygląda sytuacja na miejscu. Odrzuciłem skrajne momenty: majówkę czy długi weekend, kiedy wiadomo, że będą tam tłumy (zresztą nie tylko tam) oraz listopadowe czy grudniowe weekendy, w które po Tatrach nie wędruje zbyt wiele osób. Weekend na początku czerwca wydał mi się dobrym czasem na próbę.
Czy miałem obawy, że pcham się na własne życzenie w paszczę lwa? No pewnie! Szybko jednak się okazało, że mity padają jeden po drugim. Pierwszym jest owiany złą sławą parking na Palenicy Białczańskiej. Wprowadzono na nim internetową rezerwację miejsc, co osobiście uważam za świetne i postępowe rozwiązanie. A cena? Jest wysoka! Jednak tak naprawdę nikt nikogo nie zmusza do przyjazdu autem w to miejsce. Można skorzystać z kursujących regularnie busów. Celowo nie podaję tutaj cen, bo te szybko się dezaktualizują, a ja chciałbym, żeby ten wpis był w pewnym sensie ponadczasowy.
Czy miałem problem z zakupem biletu na trzy dni przed planowanym przyjazdem? Wcale! Zajęło mi to dosłownie kilka minut. Jechałem na miejsce, wiedząc, że zaparkuję, a nie brałem udziału w loterii „uda się czy się nie uda”. Dla mnie to duży plus. Nawet jeśli trzeba za niego sporo zapłacić.

8 km pytań

Stojąc przy kasach Tatrzańskiego Parku Narodowego, rozejrzałem się po parkingu. Stało na nim sporo aut, ale tłumu ludzi nie było. Bilet kupiłem bez kolejki i wyszedłem… na pustą drogę. Przed sobą miałem strużkę asfaltu, która przez kolejne 8 km biegła Doliną Rybiego Potoku aż do schroniska PTTK Morskie Oko. Już na samym początku zrodziło się we mnie pytanie, dlaczego akurat ten fragment Drogi Oswalda Balzera został wyłączony z ruchu. Do lat 80. XX w. dojeżdżało się do parkingu na polanie Włosienica samochodem lub autobusem. Dzisiaj stoi tam pawilon usługowy, a dawny parking jest miejscem zawracania fasiągów.
Nie trzeba być znawcą tematu, żeby wykoncypować, że 40 lat temu liczba turystów i samochodów była mniejsza. Dużo mniejsza. Nie wyobrażam sobie, jak dzisiaj wyglądałaby ta droga, gdyby była udostępniona dla samochodów. To w pewnym sensie tłumaczy decyzję o jej zamknięciu.
No a co z fasiągami? Zacznijmy od wyjaśnienia, czym są. Nazywa się tak w gwarze góralskiej czterokołowy wóz konny wykorzystywany do przewozu turystów. Początkowo wozem mogło jechać nawet 30 osób, ale z biegiem lat wprowadzone zostały limity i obecnie fasiągi mogą zabrać 14 pasażerów.
Wojna o likwidację wozów konnych na drodze do Morskiego Oka trwa od lat. W sezonie wiosenno-letnim co rusz pojawiają się doniesienia o katorżniczej pracy koni, o przeciążonych wozach… Nie chcę zabierać głosu w tej dyskusji, bo problem jest złożony i wielowymiarowy . Zdaję sobie jednak sprawę, że wiele osób wrażliwych na los zwierząt może mieć problem, kiedy w czasie wędrówki w pięknej górskiej scenerii zobaczy wspinające się pod górę konie ciągnące ciężki wóz. Uprzedzam więc, że póki co nie uniknie się takich obrazków.
Obok tych, którzy zamiast iść ok. 16 km (w obie strony), wybierają przejazd wozem, są całe rzesze turystów, którzy wędrują pieszo. Wśród tych, którzy nie korzystają z przejazdu fasiągami, są również ludzie poruszający się na wózkach i osoby starsze, dla których przejście nad Morskie Oko o własnych siłach jest czystą przyjemnością. Ułatwia to dobrze utrzymana nawierzchnia, po której idzie się naprawdę wygodnie. Może nie jest to górski szlak, ale z drogi roztaczają się piękne widoki.

Niedzielni turyści

Jakie jeszcze pytania i refleksje zrodziły się w mojej głowie w czasie tych 8 km spaceru? Może zabrzmi to brutalnie, ale w pewnym sensie ucieszyłem się, że Morskie Oko bierze na siebie sporą część dziennego ruchu w Tatrach. Wielu niedzielnych turystów, zamiast pchać się na niebezpieczne szlaki, wybiera spacer wygodną drogą. Nie znaczy to wcale, że na niej jest zawsze tak całkiem bezpiecznie. To są przecież góry i to najwyższe w Polsce! Zimą na drogę mogą zejść lawiny, a latem można spotkać niedźwiedzia.
Wrogiem niedoświadczonych turystów jest także zmrok. Kilka razy ratownicy TOPR-u musieli w okresie zimowym pomagać turystom, których zaskoczyły egipskie ciemności tuż po godz. 16.00. Z górami nie ma żartów, ale kładąc na szali szlaki nad Morskie Oko i Orlą Perć, wyraźnie widać, że nie ma między nimi równości. Wolę jednak patrzeć na tłumy drepczące z lodami i piwem w ręce po asfaltowej drodze niż na ludzi w sandałach pokonujących Żleb Kluczyńskiego.

Nic za darmo

W górach nic nie przychodzi łatwo. Wiele razy się przekonałem, że im większy wysiłek, tym większa nagroda. Myślę, że w przypadku Morskiego Oka ta teza sprawdza się idealnie. Co by nie mówić, widok, jaki rozpościera się sprzed schroniska na taflę wody otoczoną pionowymi skałami, jest imponujący. Jest w nim coś niezwykłego, wręcz hipnotyzującego.
A jak wyglądało tło mojego zachwytu? Z parkingu wyszedłem o 9.00. Przy schronisku byłem o 10.45. Tak, przeszedłem tę trasę dużo szybciej, niż wskazują drogowskazy. Skróciłem czas prawie o godzinę. Idąc spokojnym tempem, na dojście do celu trzeba przeznaczyć ok. 2 godz. 30 min (choć myślę, że i 3 godz. to dobry wynik). Znalazłem się więc nad Morskim Okiem i co dalej? Gdzie te tłumy? Wszedłem do schroniska i pusto. Gdzie kolejki? Może to jeszcze za wcześnie? Tak myślałem, ale kiedy obszedłem jezioro dookoła i wróciłem ok. 13.00 do schroniska, to, owszem, ludzi było więcej, ale nie były to tłumy. Mogę więc śmiało stwierdzić, że ani na drodze nad Morskie Oko, ani w czasie przejścia dookoła nie doświadczyłem tłoku. Odszedłem dosłownie 10 min od schroniska czerwonym szlakiem biegnącym wzdłuż brzegu jeziora i siedząc na kamieniu, podziwiałem piękno gór. Gdzieś z oddali dochodził do mnie odgłos rozmów, ale w niczym mi nie przeszkadzał.
Góry nie dają nic za darmo, ale w przypadku Morskiego Oka ten wysiłek ma sens. To stwierdzenie potwierdzają widoki i klimat, jaki tam panuje. Sugeruję, żeby odejść szlakiem kawałek od schroniska, by się o tym przekonać.

Powrót

W drogę powrotną ruszyłem ok. 13.30. Na drodze panował już dużo większy ruch. Więcej też stało wozów konnych na polanie Włosienica. Szedłem energicznie w dół i mijałem przeróżnych turystów. To ciekawe, bo na tej drodze spotkać można obwieszonych linami i sprzętem wspinaczkowym taterników oraz panie w pełnym makijażu, z postawionymi na lakier włosami i w butach na obcasie. To wprawia w zdumienie. Komuś może ten miszmasz przeszkadzać. Wszystko jest kwestią wyboru. Kiedy będąc jeszcze nad Morskim Okiem po spacerze wróciłem ok. 13.00 przed schronisko i siadłem na kamieniu, tuż obok mnie dwie młode dziewczyny podskakiwały, nagrywając filmiki. Może to być dla kogoś irytujące, bo były przy tym niezwykle głośne i ekspresyjne. Ale można się też przesiąść albo pójść na wspomniany wcześniej szlak. Sztuka wyboru.
Gdy podczas schodzenia dosięgnęły mnie pierwsze krople deszczu, wyobraziłem sobie tych wszystkich mijanych po drodze ludzi, którzy nie mieli ze sobą nic poza telefonem w ręce. Ze spokojem jednak pomyślałem, że czeka ich po prostu spacer w deszczu po asfalcie, a nie po śliskich kamieniach.
Doszedłem do Wodogrzmotów Mickiewicza, gdzie skręciłem do schroniska PTTK w Dolinie Roztoki. Im dalej byłem od głównej drogi, tym robiło się spokojniej. Po drodze minąłem raptem kilka osób. W schronisku panował błogi spokój. Zjadłem obiad i wróciłem na szlak. Tam nadal rzeka ludzi płynęła w kierunku Morskiego Oka. Tuż przed 17.00 dotarłem na Palenicę Białczańską. Do samego końca mijali mnie ludzie idący w przeciwnym kierunku. Znowu wspinacze mieszali się niedzielnymi turystami z dziećmi w wózkach spacerowych.

Czy warto iść nad Morskie Oko?

Zdaję sobie sprawę, że mój test nie był doskonały. Na odbiór tego miejsca wpływ ma wiele czynników. Kiedy jednak spojrzałem z dystansem na ten groch z kapustą, to na końcu muszę przyznać, że warto iść nad Morskie Oko. Jasne, że nie polecam tego szlaku w długi weekend majowy czy inne podobne do niego dni w roku.
Morskie Oko wywołuje zachwyt, którego nie da się powstrzymać. Obiektywnie jest to piękne miejsce. Natura wykazała się tam ogromną fantazją. Te poszarpane turnie, masy skał zawieszone na wodą tworzą niezwykły klimat.
Mimo wszystkich uprzedzeń i rzeczy, które mogą tam irytować, stwierdzam, że raz na jakiś czas warto iść nad Morskie Oko, bo drugiego takiego miejsca w polskich Tatrach się nie znajdzie.

Przyznam, że w mojej świadomości istnienie Wielkopolskiego Parku Narodowego pojawiło się dopiero w momencie, kiedy na poważnie zająłem się podróżowaniem po Polsce. O parkach narodowych: tatrzańskim, pienińskim, ojcowskim czy słowińskim dość często mówi się w mediach przy różnych okazjach. Dopiero kiedy jakieś 15 lat temu pojechałem w okolice Poznania, żeby sfotografować dęby rogalińskie nad Wartą, przeczytałem, że tuż obok nich rozpościera się Wielkopolski Park Narodowy. Utworzono go w 1957 roku. Chroni przyrodę na obszarze, gdzie dawno temu lodowiec wyrzeźbił wiele ciekawych form, które przetrwały do dzisiaj. Najbardziej widocznym przykładem jego działania są polodowcowe jeziora, ale nie brakuje też wydm, parowów, ozów (długich pagórków powstałych wskutek osadzania piasku i żwiru z wód płynących pod lądolodem)czy śladów po morenach czołowej i dennej. Jak odkryć najpiękniejsze zakątki tego terenu? Zapraszam na spacer!

Pieszo czy rowerem?

Na wstępie muszę podkreślić, że w Wielkopolskim Parku Narodowym jest bardzo gęsta i dobrze oznakowana sieć szlaków pieszych i rowerowych. Mój pierwotny pomysł zakładał, że ułożę sobie kilkunastokilometrową pętlę rowerową, na której zobaczę jeziora, lasy, morenowe wzgórza i zajrzę do muzeum przyrodniczego, które mieści się przy siedzibie dyrekcji WPN w zabytkowym pałacu w Jeziorach. Szybko jednak się przekonałem, że mój plan skazany był na niepowodzenie. Na wycieczkę wyruszyłem z HOT_elarni w Puszczykowie. HOT_bike w okamgnieniu pozwolił mi się znaleźć nad brzegiem Jeziora Góreckiego. Tam jednak zobaczyłem tabliczkę z zakazem wjazdu rowerem na czerwony szlak biegnący wzdłuż akwenu.
Zasięgnąłem języka w informacji turystycznej i dowiedziałem się, że również szlak niebieski prowadzący nad jezioro Kociołek jest niedostępny dla rowerzystów. Nie pozostało mi więc nic innego, jak zostawić dwa kółka przypięte przy muzeum i na dalsze odkrywanie ruszyć pieszo. Już po czasie prześledziłem mapę uwzględniającą sieć szlaków rowerowych i pieszych, biorąc pod uwagę istniejące ograniczenia. Wyciągnąłem z tego jeden wniosek – to, co moim zdaniem najpiękniejsze w WPN, najlepiej zobaczyć, wędrując pieszo.

Magiczne jeziora

Głównym celem wycieczki były dwa polodowcowe jeziora: Góreckie i Kociołek. Początek szlaku czerwonego można odnaleźć w Jeziorach, na początku zabudowań od strony Puszczykowa. Tuż obok znajduje się przestronny parking. Po chwili wędrówki dochodzi się do pamiątkowego głazu wybitnej polskiej hydrobotaniczki Izabeli Dąmbskiej (1927-1984). Od tego miejsca szlak oddala się od zabudowań i zaczyna biec trawersem po dość stromym brzegu Jeziora Góreckiego. Po drodze jest tylko jedno miejsce, w którym można podejść bliżej wody, i znajduje się ono przy niewielkiej plaży gdzie szlak odbija w las i wiedzie do skrzyżowania przy pamiątkowym głazie Franciszka Jaśkowiaka (1903-1983), który był cenionym popularyzatorem turystki.
W tym miejscu odszedłem na ok. 1 km od czerwonego szlaku i trzymając się niebieskich znaków, poszedłem nad jezioro Kociołek. To niewielki owalny akwen otoczony bujnym lasem. Misa jeziora została najprawdopodobniej wyrzeźbiona przez kamienie w polodowcowej rzece. Jego głębokość sięga nawet 8 m, co przy stromych brzegach sprawia, że tylko część wód podlega cyrkulacji. Nawet gdyby nie mieć grama wiedzy o pochodzeniu Kociołka, to i tak jest to bardzo urokliwe miejsce, które zachwyca od pierwszego wejrzenia.
Po krótkim odbiciu od głównego szlaku wróciłem do koloru czerwonego, którym poszedłem szeroką leśną drogą aż do ostrego odbicia w prawo. Szlak bardzo stromo schodzi w dół i prowadzi niemal do brzegu jeziora. Z tego punktu rozpoczyna się, moim zdaniem, najciekawszy fragment wędrówki. Wąska ścieżka przyklejona do stromego zbocza prowadzi cały czas wzdłuż wody. Co rusz można podziwiać rozległą taflę Jeziora Góreckiego. Spacer, choć ma kilka podejść, jest bardzo przyjemny i po kwadransie dochodzi się do drewnianego pomostu, z którego rozpościera się widok na Wyspę Zamkową, na której znajdują się ruiny zamku Klaudyny Potockiej. Jest to dobry punkt do podziwiania rozległej rynny polodowcowej, w której powstało jezioro. Jego kształt przypomina literę L. Strome brzegi porastają gęste lasy. Zmierzając drogą do pomostu, warto wypatrywać wśród drzew zabytkowego budynku pałacu na drugim brzegu.
Niestety w tym punkcie wędrówki musiałem zawrócić i tą samą drogą udać się z powrotem do miejsca startowego. Całe przejście to ok. 10 km, którego pokonanie zajmuje nieco ponad 3 godz. Mnie zajęło to jeszcze dodatkową godzinę, bo nie mogłem odmówić sobie przyjemności podziwiania widoków nad jeziorami, choć próbowały mi to utrudnić chmary komarów atakujących zajadle ze wszystkich stron. Gdyby nie fakt, że był to początek maja i miałem ze sobą kurtkę, to pewnie uciekałbym stamtąd w podskokach.

Wielkopolskie cuda

Kilka godzin spędzonych w lasach Wielkopolskiego Parku Narodowego dobitnie przekonało mnie o tym, że natura stworzyła tam prawdziwe cuda. Fakt, że ta dzikość ze wszystkich stron otoczona jest cywilizacją, jeszcze bardziej wyostrza kontrast. Spacerując wśród pomników przyrody dookoła jezior stworzonych przez lodowiec, trudno uwierzyć, że te miejsca w linii prostej dzieli tylko 20 km od centrum Poznania. Pagórkowaty teren działa jak naturalny filtr, który skutecznie odcina wszelkie odgłosy miasta. Chroniony przez WPN teren ma szansę przetrwać w nienaruszonym stanie dla kolejnych pokoleń. W takich miejscach jeszcze bardziej doceniam rolę i funkcję parków narodowych, dzięki którym natura może żyć swoim rytmem.

Strome klify, morenowe wzgórza, gęste lasy oraz rozsiane w delcie rzeki Świny bagniste wysepki. Nie jest to wcale charakterystyka egzotycznego zakątka. To uproszczony i skrócony opis krajobrazów, jakie można podziwiać w Wolińskim Parku Narodowym. Położony nad brzegiem Morza Bałtyckiego park był w pierwszym w Polsce w typie morskim. Jego uroda zachwyca i zaskakuje swoją różnorodnością.

Klif wygrywa rywalizację

Długo się zastanawiałem, jak podejść do tego parku narodowego. Jest bardzo specyficzny, nie tylko ze względu na swoje położenie. Czy opisać piękne lasy na wzgórzu Gosań? Czy odciągnąć uwagę od plaży i zachęcić do spaceru nad jeziorem Czajcze? Byłem w tych dwóch miejscach, ale cały czas ciągnęło mnie nad wodę. Po tym doświadczeniu uznałem, że pisząc o Wolińskim Parku Narodowym, chcę skupić się na tym, co w nim najatrakcyjniejsze, po co tak naprawdę warto przyjechać w ten zakątek Polski.
Nie chcę umniejszyć waloru jezior, lasów czy wysp na terenie parku, który nomen omen sam położony jest na wyspie Wolin. Uważam jednak, że lasy czy jeziora można znaleźć w wielu miejscach kraju. Natomiast takiej plaży i klifu, jakie są w WPN-ie, nie znajdzie się nigdzie indziej. Przed napisaniem poprzedniego zdania zadrżała mi ręka, bo przecież w Jastrzębiej Górze czy na Przylądku Rozewie również jest piękny klif. Moim zdaniem jednak ten, który ma początek w Międzyzdrojach, jest ciekawszy ze względu na swoją długość i zmienność.

Stałość w niestałości

Ochrona przyrody w Wolińskim Parku Narodowym jest ciekawym zagadnieniem. Z jednej strony park dba i chroni niezmienność natury w dzikich ostępach lasu. Z drugiej strony morskie fale co rusz zmieniają jego pejzaż. To bardzo ciekawe zjawisko. Wystarczy jeden sztorm, żeby wykonane kilka dni wcześniej zdjęcia były już nie do powtórzenia. Ilekroć przyjeżdżam w ten zakątek wybrzeża, odkrywam coś zupełnie innego. Nie ma w tym krajobrazie stałości, co sprawia, że nie ma prawa się znudzić.

Brzegiem Bałtyku

Co zatem warto zobaczyć w Wolińskim Parku Narodowym? Nie ujmując Muzeum Przyrodniczemu WPN, Zagrodzie Pokazowej Żubrów czy Jezioru Turkusowemu, uważam, że na największą uwagę zasługuje szlak czerwony „Brzegiem Bałtyku”. Rozpoczyna się przy Muzeum WPN i kończy po ok. 13,5 km w Kołczewie. Wiedzie na wschód, prowadząc cały czas brzegiem morza. Szedłem nim kilka razy i z własnego doświadczenia mogę powiedzieć, że najciekawszym miejscem są położone mniej więcej w połowie trasy Głazy Piastowskie. To grupka potężnych kamieni rzuconych w morze w pobliżu cypla na klifie nazywanego Świętą Kępą. Oczywiście po drodze cały czas podziwia się wystające z wody głazy. Już od wysokości schodów prowadzących na Kawczą Górę fale rozbijają się o kamienie. Im dalej, tym będzie ich więcej.
Spacer brzegiem morza w Wolińskim Parku Narodowym to niezapomniane przeżycie. Im bardziej odchodzi się od cywilizacji, tym mocniej doświadcza się dzikości natury. Ciekawe, że spacerowicze z Międzyzdrojów zawracają po ok. 30 minutach. Gdyby dołożyli do spaceru kolejne pół godziny, zobaczyliby prawdziwe cuda natury. Na to decyduje się jednak niewiele osób. Wynika to pewnie z tego, że spacer po piasku jest bardzo męczący. Nie ma mowy o zachowaniu tempa jak na twardej ścieżce. Każdy, kto chodził po plaży, wie, że piasek skutecznie opóźnia marsz. Można iść tuż przy morzu, tam gdzie grunt nasiąknięty wodą jest twardszy. Ma to jednak sens tylko wtedy, kiedy możliwe jest przejście boso, bo inaczej będzie trzeba cały czas uciekać przed falami.

Kiedy do parku?

Woliński Park Narodowy odwiedziłem pod koniec maja. Był to dobry czas, bo pogoda sprzyjała, a turystów nie było jeszcze tak dużo. Nie polecam wybierać się w ten zakątek wybrzeża w okresie wakacyjnym. Lepszy jest czas przed sezonem lub po nim. Paradoksalnie jesień jest najlepszym wyborem, bo na zachód słońca i pokolorowane na pomarańczowo fale nie trzeba czekać aż do 21.00. Jesienią buczyna porastająca klif mieni się całą paletą czerwieni.
Szlak „Brzegiem Bałtyku” polecam tym, którzy wypoczynek nad morzem łączą z aktywnością. Spacer plażą w akompaniamencie fal odbijanych o ściany klifu to prawdziwa gratka dla tych, którzy szukają nad morzem miejsc z dala od cywilizacji. Wystarczy godzina drogi, żeby z gwarnej codzienności przenieść się do świata, gdzie każdego dnia natura, uderzając falami o brzeg, rzeźbi pejzaż na nowo.

Długo się zastanawiałem, jak podejść do tematu najstarszych gór w Polsce. Góry Świętokrzyskie kryją w sobie wiele ciekawych i unikatowych atrakcji. Z tego powodu rok w rok przyciągają mnóstwo turystów, więc trudno znaleźć na tym terenie miejsce, gdzie można by się delektować magiczną ciszą natury. Nie chcę się rozpisywać o gołoborzach, Świętym Krzyżu czy tłumnie odwiedzanej Łysicy. Spojrzałem na mapę ŚPN i wpadł mi w oczy obszar położony z dala od popularnych szlaków. W podróżach po polskich parkach narodowych szukam właśnie takich lokalizacji. Strzałem w dziesiątkę okazała się w tym przypadku Chełmowa Góra. Nie przypuszczałem, że zobaczę w tym zakątku kraju las, którego piękno wprawi mnie w taki zachwyt.

Wędrówka do modrzewia

Brak parkingu w pobliżu góry może świadczyć o tym, że nie jest ona zbyt często odwiedzana. To jednak mocno komplikuje sprawę, bo w pobliżu naprawdę nie ma opcji legalnego i bezpiecznego zostawienia auta. Najsensowniejszym wyjściem jest zaparkowanie w centrum Nowej Słupi i przespacerowanie się w stronę Góry Chełmowej. Niestety w obie strony w sumie będzie to ok. 7 km, z których aż 4 km to spacer mało ciekawą drogą asfaltową. Gdybym nie przekroczył bramy lasu, mógłbym powątpiewać w sens tej eskapady. Tu mała dygresja: Wejście na teren Świętokrzyskiego Parku Narodowego jest płatne, na bramie wejściowej znajdują się kody QR, dzięki którym w niespełna minutę można kupić bilet online.
Po przejściu przez bramę od razu poczułem, że to wyjątkowe miejsce. Wśród pni wiekowych drzew wyróżniały się potężne modrzewie. W 1920 roku utworzono na tych terenach rezerwat, który stał się fundamentem dzisiejszego Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Na szczycie góry ustawiony jest pomnik poświęcony botanikowi Marianowi Raciborskiemu, który wyodrębnił gatunek modrzewia polskiego. To jego staraniom zawdzięczamy fakt, że te wyjątkowe drzewa przetrwały do naszych czasów. Niektóre okazy osiągają ok. 40 m, a wiek najstarszych modrzewi datuje się na ok. 300 lat.
Nie da się nie zauważyć, że ten las jest inny. Wejście na szczyt nie zajmuje dużo czasu i nie jest wyczerpujące. Bardziej przypomina spacer niż górską wędrówkę. Rozglądając się w czasie niespiesznego przejścia, zacząłem dostrzegać coraz więcej wyjątkowych drzew. Gdy schodziłem, widziałem je już na każdym kroku. Rozpoznawałem modrzewie po korze i później zadzierałem głowę do góry, żeby sprawdzić, czy to aby na pewno jeden z przedstawicieli tego gatunku.
Kolejną rzeczą, która przyciąga wzrok i wyróżnia to miejsce, jest fakt, że na stosunkowo małym obszarze znajduje się tam kilkaset mrowisk. Niektóre naziemne konstrukcje ich gniazd są naprawdę pokaźnych rozmiarów. A o tym, że mrówek jest tam multum, można się przekonać, zatrzymując się choćby na chwilę na ich drodze. Minuta przystanku kosztowała mnie pięć minut zrzucania z siebie tych stworzeń.

Kontakt z naturą

W polskich parkach narodowych najbardziej cenię kontakt z naturą. Ta w stanie pierwotnym interesuje mnie najbardziej. Spacerując po Górze Chełmowej, czułem się jak na wspaniałej uczcie, na której serwowane są same cuda natury. Każde z napotkanych po drodze drzew było inne. Las nigdy nie jest kalką. Na swój sposób jest niepowtarzalny i wyjątkowy. Ten, który zobaczyłem w Świętokrzyskim Parku Narodowym, bez zbędnej przesady uznaję za drugi najpiękniejszy las w Polsce tuż za tym, który widziałem w Obrębie Ochronnym Rezerwat w Białowieskim Parku Narodowym.

Utworzony w 2001 roku Park Narodowy „Ujście Warty” jest najmłodszym tego typu parkiem w Polsce. Jego główną rolą jest ochrona rozległych podmokłych terenów utworzonych przez naturę w miejscu połączenia Warty z Odrą. Jest to bardzo specyficzny obszar. Kiedy stanie się przy wieży widokowej na początku ścieżki przyrodniczej „Ptasim Szlakiem”, to jak okiem sięgnąć, po horyzont ciągną się przestrzenie płaskie niczym stół. Nawet niewiele drzew pojawia się w tym pejzażu. Można by uznać to za jakąś pomyłkę, ale podobny widok roztacza się ze wszystkich wież widokowych na terenie parku. O co więc w tym wszystkim chodzi?

Niezwykłe muzeum

Odpowiedź na wiele nurtujących pytań dotyczących Parku Narodowego „Ujście Warty” dostarcza wystawa w Ośrodku Muzealno-Przyrodniczym w Słońsku. Nowoczesny gmach kryje w sobie bogatą w multimedia opowieść o historii, przyrodzie i znaczeniu ochrony tego miejsca. Wystawa krok po kroku przeprowadza przez najważniejsze aspekty życia mieszkańców parku. Są nimi głównie ptaki wodne i błotne. Naukowcy doliczyli się na tym terenie ok. 250 gatunków skrzydlatych stworzeń, z których ponad 170 wybrało styk Warty i Odry jako miejsce lęgowe. Zimą zatrzymują się w tym miejscu łabędzie krzykliwe. Aż 26 gatunków ptaków występujących w Ujściu Warty zagrożonych jest wyginięciem.
Uważam, że wizyta w parku bez podstaw w postaci wiedzy zdobytej na wystawie będzie dużo uboższa. Może zakończyć się jedynie rozczarowaniem, które będzie wynikało z braku zrozumienia specyfiki tego obszaru.

Czas rozlewisk

Ujście Warty chciałem odwiedzić już w marcu. Co kilka dni sprawdzałem komunikaty na stronie internetowej, z których jasno wynikało, że teren jest zalany i szlaki są zamknięte. Rok 2024 okazał się bardzo obfity, jeśli chodzi o wiosenne rozlewiska. Dopiero na początku maja dyrekcja parku wydała komunikat, że park jest otwarty dla turystów i ornitologów.
Planując podróż w takie miejsce, trzeba wybrać odpowiedni moment w ciągu roku. Kuszące są przeloty wielotysięcznych stad gęsi, ale cóż z tego, jeśli nie sposób będzie je dojrzeć. W moim przypadku sytuacja wyglądała tak, że kiedy udało mi się dojechać w okolice Słońska, zastałem rozległe połacie zieleni i gdzieś na horyzoncie majaczyły fruwające ptaki. Napotykałem po drodze pojedyncze osoby, które obserwowały ptaki z pomocą lornetki czy profesjonalnej lunety. Ścieżka „Ptasim Szlakiem” w czasie mojej wizyty była zamknięta ze względu na ochronę ptaków, które założyły gniazda blisko tzw. betonki, czyli drogi prowadzącej do parku od strony Przyborowa.

Drugi brzeg

Nie poddawałem się w poszukiwaniach ciekawych miejsc i przemierzyłem popularne szlaki po stronie Słońska. Znajduje się tam m.in. wieża widokowa na Czarnowskiej Górce czy ścieżka przyrodnicza „Mokradła” w pobliżu siedziby dyrekcji parku w Chyrzynie. Mostem w Kostrzynie nad Odrą przejechałem na drugą stronę Warty i pojechałem do Dąbroszyna. Tam skręciłem w dziurawą i wyboistą drogę prowadzącą do początku ścieżki spacerowej „Torfianka”. Później wróciłem na główną szosę i pojechałem do Kamienia Małego. Ponownie wjechałem na dziurawą drogę i zatrzymałem się przy moście na ścieżce przyrodniczej „Olszynki”. Niestety jej łąkowy fragment jest niedostępny ze względu na zły stan drewnianej kładki. Lasem warto przejść do czatowni znajdującej się na niewielkim zbiorniku wodnym, skąd można podziwiać ptaki bez ich zbędnego płoszenia.
Wróciłem do auta tą samą drogą i pojechałem dalej do wieży widokowej, którą w momencie otwarcia całej ścieżki osiągnąłbym pieszo. Gdyby nie przypadek, to pewnie w tym miejscu już bym zawrócił, ale na drodze pojawił się wędkarz. Zapytałem go, dokąd da się legalnie dojechać i dowiedziałem się, że aż do Niwki nad samą Wartą. Na końcu dziurawej drogi na Grobli Kamieńskiej zatrzymałem się na niewielkim parkingu zastawionym gęsto przez wędkarzy. Wyszedłem na chwilę z auta, żeby zrobić parę zdjęć i przejść się po Wale Północnym, którym biegnie ścieżka przyrodnicza „Na dwóch kółkach przez Polder Północny”.

Poza granicami

Park Narodowy „Ujście Warty” zachwycił mnie swoimi przestrzeniami. Ciszę na rozległych polderach przerywał jedynie śpiew ptaków. Zaskoczyło mnie również to, że poza granicami parku narodowego można znaleźć sporo ciekawych miejsc w których człowiek i natura funkcjonują w symbiozie. Piękna jest Szeroka Droga prowadząca z Przyborowa do Wału Wschodniego. Ciekawie jest również na odcinku ze Słońca do stacji pomp i dalej na drodze w kierunku Kłopotowa. Warto również wybrać się na spacer skrajem Parku Krajobrazowego Ujście Warty wzdłuż Postomii. Między Słońskiem i Lemierzycami można przejść ok. 10 km (w obie strony) w otoczeniu dzikiej przyrody. Z jednej strony rozciąga się tam płaska przestrzeń, a z drugiej las.

O każdym parku narodowym w Polsce można napisać, że jest specyficzny i na swój sposób wyjątkowy. Roztoczański Park Narodowy (RPN) już po pierwszym rzucie oka na mapę rysuje się jako leśna kraina. Wielkie plamy zieleni skrywają w sobie uroczyska, wąwozy, jary, rezerwaty przyrody i jedne z najpiękniejszych lasów w tej części Polski. Sieć szlaków i dróg nie jest mała, ale – co łatwo zauważyć – przebiega głównie po obrzeżach parku. Tylko czerwony szlak (tzw. partyzancki) na odcinku z Boru do Szczebrzeszyna zanurza się w głąb obszaru chronionego.

Chcąc lepiej poznać przyrodę tej części Roztocza Środkowego, wsiadłem na rower i ruszyłem przed siebie na prawie 50-kilometrową wycieczkę. Dzisiaj wiem, że nie warto robić jednorazowo takiej pętli jak ja i lepiej podzielić ją na dwie odrębne części, co szczegółowo wyjaśnię. Roztoczański Park Narodowy do tej pory przemierzałem głównie pieszo lub podziwiałem z okien samochodu. Podróż na dwóch kółkach przekonała mnie o tym, że jest to jedna z najlepszych form turystyki w tym miejscu.

Dlaczego rower?

Koronnym argumentem za pieszą wędrówką jest to, że widzi się więcej i intensywniej doświadcza się kontaktu z naturą. Zgadzam się z tym i bardzo lubię wędrować długimi szlakami po odludnych terenach. Jest to przyjemne wtedy, kiedy szlak wiedzie leśną czy górską ścieżką, a nie szeroką drogą leśną czy szutrową.

Idealnym przykładem drogi mało ciekawej jest szlak ze Zwierzyńca do Florianki (podobnie sprawa wygląda z drugiej strony, od Górecka Starego). To prawie 4,5 km przez las. Opcje są dwie – tzw. szlak krawędziowy lub szlak rowerowy. Ten pierwszy tylko fragmentami biegnie po terenie RPN. Rowerowy natomiast wiedzie przez park lub przez jego granicę. Problem w tym, że jest to szeroka droga szutrowa, na której tylko kilka miejsc urzeka czymś wyjątkowym. Na szali jest więc do pokonania prawie 10 km i tylko kilka ciekawych miejsc do zobaczenia. Czy warto? Tak! Moim zdaniem najlepiej wybrać do tego rower, bo pokonanie tego odcinka zajmie dużo mniej czasu i nie odbierze energii do dalszego zwiedzania.

Florianka to tak naprawdę pierwszy punkt. Dalej można ułożyć arcyciekawą trasę. W Zwierzyńcu działa kilka wypożyczalni, które oferują jednoślady idealnie przystosowane do lokalnych warunków. Nie są to rowery MTB czy typowo górskie, a bardziej turystyczne. Dzięki temu dobrze radzą sobie zarówno na odcinkach asfaltowych, jak i szutrowych. Planując długą wycieczkę, zdecydowałem się na rower ze wspomaganiem elektrycznym i to był bardzo dobry pomysł. Wycieczka rowerowa ma ten plus, że można zobaczyć więcej miejsc w ciągu jednego dnia niż wędrując pieszo, a dodatkowo mniej ciekawe odcinki nie są tak nużące, gdy mknie się na dwóch kółkach z wiatrem we włosach.

W Zwierzyńcu zaparkować można m.in. na parkingu przy Browarze, parkingu przy kaplicy na wodzie oraz przy punkcie informacji turystycznej przy drodze do Stawów Echo.

Pętla nr 1: Do konika polskiego (ok. 34 km)

Punktem startowym mojej wycieczki była wypożyczalnia rowerów przy zabytkowym budynku browaru w Zwierzyńcu. Pierwszym przystankiem był punkt informacji turystycznej tuż obok, gdzie kupiłem bilet wstępu do Roztoczańskiego Parku Narodowego i zasięgnąłem języka na temat trasy, którą planowałem pokonać. To właśnie w tym miejscu dowiedziałem się o obszarze ochrony ścisłej Jarugi, o czym napiszę przy okazji drugiej pętli.

Dalej szosą pojechałem do Stawów Echo. Nie zatrzymywałem się tam dłużej, bo w planach miałem spacer w tym miejscu przy okazji wędrówki na Bukową Górę. Minąłem wieżę widokową i szlakiem rowerowym mknąłem w stronę Florianki. Po drodze zatrzymałem się tylko dwa razy. Ciekawym przystankiem była kładka prowadząca nad śródleśne mokradła. Tuż przed Florianką natomiast zatrzymał mnie widok potężnych drzew, które postanowiłem sfotografować. Po ok. 30 minutach spokojnej jazdy zobaczyłem budynek Izby Leśnej w Floriance. Niestety byłem tam w połowie kwietnia, a izba jest czynna od maja. Nic straconego, bo chętnie kiedyś wrócę w to miejsce.

Jadąc dalej, zobaczyłem rozległe pastwiska. Bardzo liczyłem na to, że nareszcie zobaczę koniki polskie. To zabawne, ale przyjeżdżam na Roztocze od ponad 15 lat i nigdy nie miałem okazji zobaczyć tych zwierząt. Tym razem było inaczej. Podziwiałem pasące się na zielonej trawie koniki. Początkowo stały w cieniu pod kwitnącymi drzewami. Na mój widok rączo przybiegły do barierki.

Po niespiesznym podziwianiu koników polskich ruszyłem dalej szlakiem rowerowym do Górecka Starego. Dojechałem do drogi asfaltowej, która zaprowadziła mnie do skrzyżowania ze szlakiem czerwonym. W tym miejscu odbiłem w lewo i pojechałem szosą do pobliskiego Majdanu Kasztelańskiego. Na początku wsi skręciłem w lewo na zielony szlak, którym dojechałem nad malowniczy zbiornik wodny utworzony na rzece Krupiec. Szlak doprowadził mnie do ruchliwej drogi z łączącej Józefów ze Zwierzyńcem. Skręciłem w nią w lewo, opuszczając znakowany szlak, i asfaltem, a następnie szutrem dojechałem do osady Lasowe, gdzie ponownie wjechałam na szlak zielony oraz niebieski. Na końcu zabudowań odbiłem w lewo, trzymając się niebieskich znaczków i rozpocząłem serię dość stromych podjazdów.

Do tego miejsca trasa była naprawdę niewymagająca i choć momentami pokonywałem niewielkie podjazdy, to wspomaganie elektryczne w rowerze sprawiało, że tego nie odczuwałem. Niebieski szlak postanowił pokazać mi inne oblicze Roztocza. Kilka razy musiałem podprowadzać rower po najbardziej stromych fragmentach trasy. Zmienił się również jej charakter z szerokich dróg na wąską ścieżkę, która kluczy między drzewami. Przeprawa przez ten odcinek rowerem nie należy do najprostszych. Dopiero końcowy fragment zjazdu do Otroczy wynagradza wysiłek. Nie wspomniałem jeszcze o piachu. To on odbiera w wielu miejscach przyjemność i możliwość jazdy (nawet z górki). Nie dałem jednak za wygraną i od czasu do czasu prowadząc rower, podziwiałem to, co mnie otacza.

Szlak po opuszczeniu terenu RPN dobiega do skrzyżowania we wsi Otrocz. Z tego miejsca do Zwierzyńca najlepiej udać się asfaltem w lewo. Droga prowadzi do podnóża Białej Góry, na której znajduje się wieża widokowa otoczona pastwiskami koników polskich.

W tym miejscu kończy się pierwsza z dwóch pętli rowerowych, które przejechałem. Skusiło mnie jednak mało znane miejsce w RPN, o którym powiedział mi pracownik parku w informacji turystycznej. Spojrzałem na zegarek i choć czasu do zachodu słońca nie miałem za dużo, to ruszyłem wartko w stronę Boru – osady wsi Kosobudy.

Pętla nr 2: Do magicznego lasu (ok. 13 km)

Długość tej trasy podaję od Sekretarzówki, osady wsi Kosobudy. Przechodzi tam szlak czerwony, którym dojechałem do letniej bazy Roztoczańskiej Konnej Straży Ochrony Przyrody w gajówce Krzywe. Chcąc dojechać rowerem ze Zwierzyńca do tego miejsca, trzeba pokonać ok. 10 km (w jedną stronę). Patrząc na mapę, widać, że nie trzeba wracać tą samą drogą, tylko można wybrać szlak zielony, którym wraca się do Zwierzyńca. O tym, dlaczego nie warto tego robić, napiszę za chwilę.

Czerwony szlak praktycznie przez cały czas wiedzie szeroką drogą szutrową. Im dalej od cywilizacji, tym robi się piękniej. Nawet nie wiem, w którym momencie znalazłem się otoczeniu iście gotyckiego lasu, w którym potężne buczyny wyglądały niczym filary w świątyni natury. Był to znak, że dotarłem do do obszaru ochrony ścisłej Jarugi. Muszę przyznać, że pracownik parku mówił prawdę, że jest to piękniejsze miejsce od popularnej Bukowej Góry obok Zwierzyńca. Pierścień lasu stanowi naturalny filtr, więc słuchać jedynie szum drzew i śpiew ptaków. Może urok tego miejsca polega na tym, że jest to obszar ochrony ścisłej i obowiązuje na nim całkowite zaniechanie bezpośredniej ingerencji człowieka w stan ekosystemów i procesów przyrodniczych. Dalej droga pnie się przez długi odcinek w górę, czego się nie czuje aż do momentu, w którym rozpoczyna się długi zjazd do Gajówki Krzywe.

W tym miejscu, o czym nie wiedziałem, powinienem zawrócić i tą samą drogą pojechać do Zwierzyńca. Wybrałem opcję powrotu szlakiem zielonym. Gdybym wędrował pieszo, to poza tym, że do pokonania jest ok. 10 km, nie napotkałbym trudności. Będąc na rowerze, sprawa wyglądała zgoła inaczej, bo prawie 2/3 tego odcinka musiałem prowadzić rower po piaszczystych drogach. Dopiero tuż przed Zwierzyńcem dotarłem do utwardzonej leśnej nawierzchni. Po drodze musiałem przeprawić się wąską ścieżką przez stromą górę, gdzie kilka razy przenosiłem rower nad powalonymi drzewami. W teorii ten szlak na mapie wygląda przyjemnie, ale zdecydowanie odradzam go na przejazd rowerem.

Rowerem przez Roztocze

Ten dzień na dwóch kółkach przekonał mnie o tym, że Roztocze nadaje się na wycieczki rowerowe. Nudne i mało ciekawe fragmenty drogi pokonywałem bardzo sprawnie. Dzięki temu miałem więcej czasu na przystanki i podziwianie natury. To cenię sobie w tym sposobie podróżowania najbardziej. Gęsta sieć dróg i ścieżek ułatwia podróżowanie na rowerze. Co prawda na terenie samego Roztoczańskiego Parku Narodowego nie udostępniono ich zbyt wiele, ale natura przecież nie zna granic i jadąc po obrzeżach parku, również można zobaczyć wiele osobliwości przyrody.

Wśród stawów w okolicach Pieszowoli przebiega ścieżka przyrodnicza „Perehod”. Jej nazwa ma swoje źródło w języku rosyjskim i oznacza „przejście”. Trasa wiedzie po groblach między stawami, które zostały założone w dawnym majątku rodu Krassowskich. Nie polecam jej w okresach „mokrych”, ponieważ jest błotnista, a fakt, że biegnie po groblach, sprawia, że nie ma opcji obejścia jej inną drogą. Jest to przede wszystkim ciekawe miejsce dla wszystkich, którzy chcą obserwować ptaki. A tych na stawach jest bez liku. Co rusz jakiś skrzydlaty mieszkaniec Poleskiego Parku Narodowego podrywa się do lotu. Z trzcinowisk dochodzą odgłosy z ptasich gniazd. Teren, choć obecnie króluje w nim natura, powstał na skutek działalności człowieka, co mocno wyróżnia go na tle innych miejsc w PPN. Nie oznacza to, że jest gorszy, raczej inny. W tej jego odmienności także można odnaleźć piękno, o ile błoto na to pozwoli.

Ścieżka ma ok. 5 km długości, a jej pokonanie zajmuje ok. 2 godz. Na trasie znajdują się dwie wieże widokowe oraz czatowania, więc warto doliczyć czas na podziwianie widoków i wypatrywanie ptaków. Parking, który znajduje się ok. 1 km od linii zabudowań w Pieszowoli, jest punktem startowym. Następnie ścieżka prowadzi szeroką leśną drogą i skręca w prawo. Okrąża mocno zarośnięty staw i dalej wiedzie groblą nad Dziki Staw. Nad jego brzegiem ustawiono wieżę widokową i czatownię do obserwowania ptaków. Następnie ścieżka prowadzi wzdłuż brzegu stawu o wdzięcznej nazwie Duża Zośka. Na chwilę wchodzi się w malowniczy las grądowy, w którym skręca się ostro w lewo, by wrócić na groblę między stawami Duża Zośka i Wyhary, a dalej między stawami Głęboki i Piskornik. Na początku grobli znajduje się wieża widokowa. Idąc tym odcinkiem, warto skręcić w prawo, w ślepą drogę prowadzącą nad Staw Głęboki. Znajduje się tam drewniany pomost z miejscem do wędkowania, z którego roztacza się piękny widok. Dalej ścieżka prowadzi groblą aż do szerokiej leśnej drogi, którą wraca się na parking.
Ze ścieżką przyrodniczą „Perehod” mam pewien problem. Na swój sposób jest ona bardzo ciekawa i przyjemna w czasie przejścia. Dla kogoś, kto nie interesuje się ptakami, nie będzie jednak wyjątkowym przeżyciem. Trudno nie ulec magii miejsca, bo ptactwa, szczególnie wiosną, jest tam naprawdę ogrom. Gdybym jednak miał polecić tylko jedną ścieżkę przyrodniczą w Poleskim Parku Narodowym, to z pewnością nie byłby to „Perehod”. Prędzej wskazałbym „Obóz powstańczy” lub „Spławy”. Ścieżka „Perehod” jest specyficzna i chyba nie ma innego sposobu, jak osobiście się przekonać, czy to miejsce jest warte uwagi. Ja odwiedziłem ją już trzy razy i choć znam jej mankamenty, to jednak wracam. Robię to głównie ze względu na ptaki, a w ich przypadku nigdy nie ma pewności, czy będą oraz czy pozwolą się zobaczyć. Tym razem miałem niewiele szczęścia i głównie je słyszałem. To również niezapomniane przeżycie. Podobnie jak pokonywanie błotnistych pułapek.

Informacje praktyczne

Wejście na ścieżkę wymaga zakupu biletu wstępu do Poleskiego Parku Narodowego. Bilety można kupić na stronie internetowej parku lub w punktach stacjonarnych. Parking znajduje się na skraju lasu. Prowadzi do niego dziurawa i wyboista droga z Pieszowoli. Po większych opadach pokonanie jej samochodem z niskim zawieszeniem oraz bez napędu 4×4 może stanowić spore wyzwanie. Ścieżka jest w terenie bardzo dobrze oznakowana. Paradoksalnie najlepiej wybrać się na nią wczesną wiosną, ale wtedy groble są bardzo błotniste i pokonanie ich bez kaloszy jest bardzo męczące. Z drugiej strony 5 km po błocie w kaloszach to również średnia przyjemność. Podsumowując – dla ornitologów i miłośników przyrody jest odpowiednia, ale pozostali powinni rozważyć inne atrakcje w Poleskim Parku Narodowym, a jest ich pod dostatkiem.

Wędrówka ścieżką przyrodniczą „Dąb Dominik” to świetna opcja dla rodzin z dziećmi. Trasa w krótszym wariancie ma ok. 2,5 km. Opcjonalnie można wydłużyć przejście do 3,5 km, ale to wymusza dodanie kolejnych 2 km, które zajmuje powrót wzdłuż asfaltowej drogi na parking. Na ścieżce wędruje się na przemian drogą leśną i drewnianymi kładkami.

Wędrówkę rozpoczyna się na parkingu w Kolonii Łomnicy, miejscowości położonej przy głównej szosie z Urszulina do Sosnowicy. W pierwszej fazie ścieżka prowadzi przez malowniczy las do przystanku obok Dębu Dominik. Obwód tego kolosa w najszerszym miejscu ma ok. 3,8 m. Nosi imię na cześć prof. dr. hab. Dominika Fijałkowskiego, zasłużonego botanika, zagorzałego przeciwnika melioracji Polesia. Za dębem rozciąga się malowniczy ols, który sprawia wrażenie lasu na wyspach.
Ścieżka wiedzie dalej na skraj lasu położonego nad brzegiem zarastającego jeziora Moszne. Przechodząc na taras widokowy, mija się torfowiska z ciekawymi okazami roślin i drzew, które przystosowały się do życia na tym specyficznym podłożu. Widok na taflę wody jest imponujący. Zewsząd otaczają ją mokradła. Po wędrówce przez gęsty las taka dawka otwartej przestrzeni jest na wagę złota.
Wracając z kładki na twardy brzeg, istnieją dwie opcje dalszej wędrówki. Krótszym wariantem wraca się kładką do leśnej drogi nieopodal Dębu Dominik i dalej na parking. W opcji dłuższej skręca się w prawo i kładką wzdłuż brzegu przechodzi się do kolejnego punktu widokowego. Jest on jednak mało widokowy, bo otoczenie skutecznie go przysłania. Dalej kładką przez sosnowy las idzie się do wsi Jamniki. Ok. 500 m od zabudowań kładka się kończy i leśną drogą dochodzi się do asfaltu. Tu rozpoczyna się mało ciekawy fragment ok. 2 km spaceru wzdłuż drogi.
Wariant krótszy jest świetną opcją dla rodzin z dziećmi (nawet z wózkami spacerowymi), a dłuższy dla miłośników przyrody, których nie zniechęca wędrówka (również w nieciekawym otoczeniu).
Przejście nad jezioro i powrót na parking spokojnym tempem zajmują ok. 1 godz. Wydłużając trasę do 5 km, trzeba przygotować się na ok. 2 godz. marszu.

Informacje praktyczne

Wejście na ścieżkę wymaga zakupu biletu wstępu do Poleskiego Parku Narodowego. Bilety można kupić na stronie internetowej parku lub w punktach stacjonarnych. Parking znajduje się przy głównej szosie w Kolonii Łomnicy. Ścieżka jest dobrze oznakowana, nie ma na niej trudniejszych fragmentów.

Dzikie ostępy Polesia odegrały ważną rolę w czasie powstania styczniowego w 1863 r. Nieopodal dzisiejszej osady Lipniak, położonej na terenie Poleskiego Parku Narodowego, znajdował się jeden z największych obozów powstańczych. Historycy szacują, że stacjonowało w nim nawet około 100 osób. Dzisiaj opowiadają o tym jedynie tablice informacyjne. Po tamtych wydarzeniach nie ostały się żadne ślady, a według ustnych przekazów krzyż, który można napotkać w czasie spaceru ścieżką przyrodniczo-historyczną, upamiętnia poległych. Szlak „Obóz powstańczy” ma ok. 4 km długości, a jego przejście spokojnym tempem zajmuje ok. 2 godz.

Moim zdaniem jest to najciekawsza ścieżka przyrodnicza w Poleskim Parku Narodowym. Wiele czynników składa się na tę opinię. Najbardziej przekonuje mnie jej zmienny charakter. Z parkingu rusza się leśną drogą przechodzącą obok kilku zabudowań. Im dalej, tym robi się bardziej dziko. Las staje się gęstszy, a dookoła pojawiają się mokradła. Po przejściu ok. 1,5 km ścieżka skręca ostro w lewo i prowadzi na skraj „Pociągów” – rozległych podmokłych łąk. Po lewej stronie na skraju lasu znajdują się „Mogiłki”, czyli symboliczny grób zbiorowy powstańców. Do tej pory nie udało się potwierdzić, czy przekazywane ustnie historie mają pokrycie w faktach. Idąc dalej, przechodzi się nad niewielkim kanałem i po prawej stronie pojawia się wieża widokowa. Nie jest wysoka, a to, co można z niej zobaczyć, nie jest wielce zachwycające. Jednak na płaskim niczym stół terenie każda możliwość zmiany perspektywy jest na wagę złota.
Od wieży widokowej ścieżka biegnie równolegle do bagien. Po lewej stronie rozciągają się malownicze olsy, a po prawej szumią trzciny. Miejscami przechodzi się po gruncie, ale ten fragment ścieżki prowadzi przeważnie po drewnianej kładce. Niektóre jej odcinki zabezpieczone są barierkami. Najciekawsze miejsca to te, w których kładka przechodzi przez las zalany wodą. Co chwila z mokradeł po prawej stronie podrywają się w niebo spłoszone ptaki.
W ten odludny zakątek parku narodowego nie docierają żadne odgłosy cywilizacji. Przejście po kładce to kwintesencja kontaktu z dziką naturą. Nie warto się spieszyć, bo kładka nie jest długa, ma ok. 900 m. Widok na jej końcowym fragmencie, po ostrym skręcie w lewo, zapiera dech w piersiach. Drewniana konstrukcja przecina w poprzek wiekowy ols z potężnymi okazami drzew. Widać też wyraźnie miejsce, w którym teren lekko się unosi i jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki zmienia się oblicze lasu. Mokradła nagle znikają, jakby ktoś odciął je nożyczkami. Ścieżka wije się wśród drzew i dochodzi do leśnej drogi prowadzącej na parking.
Trasa 4 km to długość w sam raz na taki spacer. Na tej ścieżce nie ma nudnych fragmentów. Co kilka kroków krajobraz zmienia się z pięknego w jeszcze piękniejszy. W innych zakątkach Poleskiego Parku Narodowego również jest urokliwie, ale tylko na ścieżce „Obóz powstańczy” w stu procentach czułem, że jestem zanurzony w dziką naturę. Spowodowane jest to znacznym oddaleniem od dróg i zabudowań, więc nic nie ma tam szansy konkurować ze śpiewem ptaków, szumem drzew i rechotem żab.
Co może być przeszkodą? Komary! Celowo zdecydowałem się przemierzyć tę ścieżkę wczesną wiosną. Więcej o tym, jak różne może być postrzeganie takich miejsc , piszę w przy okazji ścieżki przyrodniczej „Spławy”, którą miałem kiedyś okazję odwiedzić latem. Byłem na niej co prawda sam, ale towarzystwa dotrzymywało mi na niej… kilkaset tysięcy komarów.

Informacje praktyczne

Wejście na ścieżkę wymaga zakupu biletu wstępu do Poleskiego Parku Narodowego. Bilety można kupić na stronie internetowej parku lub w punktach stacjonarnych. Na początku ścieżki w osadzie Lipniak znajduje się parking, wiaty turystyczne i miejsce na ognisko. Trasa jest dobrze oznakowana, a jej przebieg warto prześledzić na mapie przy parkingu. Szczególnie latem ważne jest przejście jej zgodnie z kierunkiem zwiedzania, bo na wąskiej kładce trudno się minąć.